Hình minh họa: ineteconomics.

Niềm tin là tài sản vô hình nhưng mang tính nền tảng, là nhiên liệu cho mọi giao dịch, hợp tác và đầu tư trong nền kinh tế thị trường. Khi niềm tin bị suy giảm, hệ thống giao dịch mất đi sự trơn tru, chi phí giao dịch tăng lên, quyết định đầu tư bị trì hoãn hoặc thay đổi hướng và động lực hợp tác xã hội suy yếu. Trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh, “rác AI” dưới các dạng như nội dung giả mạo, dự báo sai lệch, mô hình vận hành thiếu minh bạch hay các quyết định tự động gây hậu quả đe dọa trực tiếp đến cấu trúc niềm tin thị trường.

Trước hết, cần tiếp cận niềm tin dưới góc độ kinh tế: Niềm tin giúp rút ngắn chi phí giao dịch và cho phép hoạt động dựa trên tín hiệu không hoàn hảo. Thay vì kiểm chứng đầy đủ mọi giao dịch, các tác nhân tin tưởng vào uy tín, các hệ thống cung cấp chứng cứ hay các chuẩn mực hành nghề để tiết kiệm thời gian và chi phí.

Niềm tin tồn tại ở nhiều tầng: niềm tin vào thương hiệu; niềm tin vào dữ liệu và báo cáo doanh nghiệp; niềm tin vào đối tác giao dịch số và thậm chí niềm tin vào tính xác thực của bằng chứng kỹ thuật số.

“Rác AI” tấn công từng tầng này bằng cách làm suy yếu các nguồn thông tin truyền thống vốn được dùng như cơ sở để xây dựng niềm tin. Một video giả mạo, một báo cáo tài chính được làm giả bằng công cụ tổng hợp, một hệ thống chấm điểm tự động đưa ra quyết định sai, tất cả đều làm giảm tính đáng tin cậy của thông tin mà thị trường dựa vào.

Cơ chế làm xói mòn niềm tin do “rác AI” gây ra có tính đa tầng và mang tính phản hồi. Ở lớp bề mặt, sự xuất hiện của nội dung giả mạo và deepfake khiến thị giác và thính giác, những căn cứ trực quan vốn từng là bằng chứng thuyết phục, trở nên ít giá trị hơn. Khi bằng chứng trực quan không còn đáng tin cậy, người tiêu dùng và nhà đầu tư buộc phải gia tăng chi phí xác minh, chẳng hạn bằng cách kiểm tra nguồn, tra cứu nhiều nguồn độc lập hoặc thuê chuyên gia.

Ở tầng sâu hơn, khi các mô hình AI được sử dụng phổ biến trong ra quyết định và các mô hình đó có thể đưa ra quyết định sai lệch hoặc thiên lệch, thì niềm tin vào hệ thống tự động hóa giảm. Người dùng sẽ hoài nghi kết quả trả về, từ đó giảm tỷ lệ chấp nhận các giải pháp tự động, gia tăng nhu cầu can thiệp của con người và làm giảm hiệu quả lợi ích công nghệ. Quan trọng hơn, khi niềm tin giảm ở một số “nút” then chốt (ví dụ: niềm tin vào báo cáo tài chính của doanh nghiệp lớn hay niềm tin vào xác thực bản quyền nội dung), hiệu ứng lan tỏa có thể truyền tới toàn bộ chuỗi giá trị và mạng lưới đối tác, làm suy yếu tính toàn vẹn thông tin trong nền kinh tế.

Một khía cạnh dễ bị bỏ qua là tính phân cấp của niềm tin. Trong thực tế, các tác nhân kinh tế không chỉ tin tưởng trực tiếp lẫn nhau, mà còn dựa vào niềm tin của bên thứ ba như: nền tảng, cơ quan chứng thực, cơ quan điều tiết. “Rác AI” làm suy yếu vai trò các bên thứ ba này bằng cách tấn công niềm tin vào chính họ. Ví dụ, nếu nền tảng mạng xã hội bị cho là không ngăn chặn hiệu quả deepfake, người dùng sẽ mất niềm tin vào thông tin lưu hành trên nền tảng đó, dù thông tin cá nhân có thể hoàn toàn chính xác.

Hệ quả là sự tín nhiệm theo chuỗi thương mại đứt gãy: Niềm tin vào nhà bán lẻ trực tuyến, vào xếp hạng sản phẩm, vào hệ thống đánh giá và từ đó niềm tin vào các quyết định mua hàng đều suy giảm.

Hiệu ứng kinh tế trực tiếp của suy giảm niềm tin là thu hẹp giao dịch và tăng chi phí thẩm định. Khi giao dịch bị co lại, lưu lượng mua bán giảm, thanh khoản thị trường sụt giảm và giá cả trở nên biến động hơn. Đồng thời, chi phí thẩm định tăng lên làm giảm tốc độ thực hiện dự án và tăng chi phí khởi nghiệp. Đối với nhà đầu tư, khi không còn tin tưởng vào nguồn dữ liệu doanh nghiệp hay vào bằng chứng công khai, họ sẽ đặt ra yêu cầu rủi ro cao hơn, đòi hỏi tỷ suất lợi nhuận lớn hơn để bù đắp cho sự bất định, dẫn tới tăng chi phí vốn. Những thay đổi trong chi phí vốn này ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định đầu tư, đặc biệt là những dự án dài hạn và vốn dàn trải, làm giảm tốc độ tăng trưởng tiềm năng của nền kinh tế.

Về kênh tác động lâu dài, suy giảm niềm tin còn làm tổn hại đến vốn xã hội và thể chế. Vốn xã hội, hiểu theo nghĩa là mạng lưới quan hệ và các chuẩn mực tin cậy giữa cá nhân và tổ chức, là đầu vào quan trọng cho hợp tác dài hạn và sáng tạo.

Tuy nhiên, “rác AI” làm suy yếu chuẩn mực đáng tin cậy vì các hành vi thao túng thông tin có thể được ẩn danh, tự động và tái tạo với chi phí thấp. Khi chuẩn mực bị xói mòn, các tổ chức buộc phải chuyển sang cơ chế quan hệ dựa trên ràng buộc pháp lý chặt chẽ hơn và kiểm soát hành chính nhiều hơn, cả hai đều kém hiệu quả so với sự hợp tác dựa trên niềm tin. Hệ quả là chi phí giao dịch xã hội tăng lên, đổi mới thông qua liên kết và chia sẻ tri thức giảm và năng lực kinh tế thích ứng với thay đổi công nghệ bị suy yếu.