'Quặng vàng' điện ảnh Việt chưa khai thác

Không ngẫu nhiên khi nhiều quốc gia phát triển công nghiệp văn hóa như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ đều có hệ sinh thái truyện tranh phát triển. Truyện tranh là một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành một IP có khả năng thành công cao, dễ chuyển hóa sang các hình thức phái sinh khác.

Ông Nguyễn Khánh Dương - một trong các tác giả của bộ truyện tranh lịch sử nổi tiếng Long Thần Tướng, người sáng lập công ty truyện tranh Comicola và đơn vị quan sát phòng vé độc lập Box Office Vietnam - đã có những chia sẻ về tiềm năng cung cấp IP cho công nghiệp văn hóa của truyện tranh Việt.

Mọi sản phẩm văn hóa về bản chất đều là câu chuyện

- Theo ông, truyện tranh có lợi thế gì để dễ trở thành một IP tiềm năng trong công nghiệp văn hóa, so với các hình thức khác?

- Mọi sản phẩm văn hóa từ đồ chơi, phim ảnh, hoạt hình cho đến game, về bản chất, đều là các hình thức kể chuyện. Khán giả sẵn sàng đón nhận câu chuyện, chịu bỏ tiền để tiêu thụ câu chuyện đó nghĩa là người kể chuyện đã thành công, có thể phát triển được chuỗi sản phẩm.

Trong số các hình thức kể chuyện có sử dụng yếu tố hình ảnh, truyện tranh là phương thức rẻ để sản xuất; nếu so với hoạt hình, phim ngắn, web-drama, game hay phim điện ảnh, chi phí làm truyện tranh dễ chịu hơn nhiều. Nhờ chi phí sản xuất thấp, truyện tranh trở thành cơ hội để thử nghiệm mức độ hiệu quả, sức hút của một câu chuyện trước khi đầu tư lớn.

Khi cân nhắc đầu tư sản xuất, phim chuyển thể từ một webtoon nổi tiếng sẽ có tỷ lệ được rót vốn cao hơn hẳn so với phim kịch bản mới.

Nhìn vào Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, có thể thấy công nghiệp văn hóa của các đất nước này đều đặt tiểu thuyết, truyện tranh ở vị trí quan trọng. Khi sang các studio ở Hàn Quốc, họ nói với tôi rằng hiện nay không nhiều dự án phim điện ảnh hay live-action được làm từ kịch bản hoàn toàn mới. Khi cân nhắc đầu tư sản xuất, phim chuyển thể từ một webtoon nổi tiếng sẽ có tỷ lệ được rót vốn cao hơn hẳn so với phim kịch bản mới.

Webtoon chính là kênh để kiểm tra chất lượng IP. Người Hàn Quốc sử dụng một cụm từ cho chiến lược này: OSMU (One Source, Multi Use) để thể hiện việc tiểu thuyết/webtoon nằm ở vị trí trung tâm (one source) cho các sản phẩm phái sinh khác của IP.

Mọi sự phát triển của văn hóa - giải trí, cuối cùng đều quy về gắn với câu chuyện được kể. Không có câu chuyện hay, không thể làm được gì. Nếu chiến lược công nghiệp văn hóa đi đúng hướng, dòng vốn sẽ được rót về các đơn vị làm văn hóa. Khi đó, các nhà sản xuất sẽ tìm nguồn nội dung chất lượng. Những người có năng lực kể chuyện và tư duy thẩm mỹ tốt chắc chắn sẽ trở nên đắt giá. Đây chính là cơ hội để truyện tranh Việt Nam trở thành nguồn nguyên liệu nội dung đầu vào cho các hình thức giải trí khác.

Ông Nguyễn Khánh Dương - một trong các tác giả của bộ truyện tranh lịch sử Long Thần Tướng, người sáng lập công ty truyện tranh Comicola và đơn vị quan sát phòng vé độc lập Box Office Vietnam. Ảnh: HTV.

- Phải chăng cùng sự phát triển của điện ảnh Việt, truyện tranh Việt cũng có thêm đà phát triển?

- Truyện tranh đang ngày càng khẳng định vai trò là một bảo chứng vững chắc cho chất lượng nội dung. Khi làm điện ảnh, người ta thường nghĩ đến việc đầu tư vào dàn diễn viên tên tuổi, đạo diễn danh tiếng hay kỹ xảo. Nhưng câu chuyện cũng rất quan trọng, kịch bản quyết định tới 70% sự thành bại của một bộ phim.

Trong quá trình quan sát phòng vé thông qua hệ thống Box Office Vietnam, tôi nhìn thấy rất nhiều trường hợp khá đáng tiếc, khi bộ phim Việt Nam được đầu tư vào quy mô sản xuất, kỹ xảo, quay dựng, diễn viên… nhưng phần kịch bản không được quan tâm, còn nhiều lỗ hổng, dẫn tới việc phim thể hiện không tốt ở phòng vé.

Khi làm điện ảnh, người ta thường nghĩ đến việc đầu tư vào dàn diễn viên tên tuổi, đạo diễn danh tiếng hay kỹ xảo. Nhưng câu chuyện cũng rất quan trọng, kịch bản quyết định tới 70% sự thành bại của một bộ phim.

Nhìn ra thế giới, Game of Thrones cũng chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên. Khi hết tiểu thuyết gốc để chuyển thể ở mùa 8, các nhà sản xuất tự viết tiếp kịch bản, phim lập tức bộc lộ nhiều điểm yếu, tạo ra làn sóng tranh cãi. Điều đó chứng minh rằng có một câu chuyện hay là việc không dễ.

Lợi thế lớn nhất của truyện tranh là nếu tác phẩm có thất bại, thiệt hại về kinh tế không quá lớn như sản phẩm điện ảnh. Mọi người thường nói với tôi, thấy trên mạng xã hội Comicola có chia sẻ nhiều IP hấp dẫn, bán tốt, nhận được nhiều sự quan tâm độc giả. Nhưng thực ra 9/10 dự án IP được công ty đầu tư không mang lại hiệu quả tài chính tương xứng với số tiền bỏ ra, chỉ 1/10 dự án thành công. May mắn là, dự án thành công đó đủ mang lại doanh thu để bù đắp.

- Không phải truyện tranh nào cũng có thể trở thành IP. Theo ông, cần những yếu tố gì để một truyện tranh dễ chuyển hóa thành công sang các sản phẩm thương mại khác?

- Yếu tố đầu tiên là độc giả phải thực sự yêu thích tác phẩm, nhưng để thương mại hóa thành các sản phẩm vật thể thì chỉ yêu thích câu chuyện thôi là chưa đủ.

Nhân vật Pikalong trong bộ mô hình blindbox "Tiệm Cà Phê Sữa Đá" của Comicola. Ảnh: Comicola.

Trên thế giới, đặc biệt là tại Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc, ngay từ khâu tạo hình nhân vật họ đã áp dụng tư duy "toyetic", tức tính toán sao cho thiết kế nhân vật dễ dàng chuyển thể thành đồ chơi hay các sản phẩm ăn theo. Một thiết kế có đường nét hình khối phù hợp (ví dụ Doraemon chân tay tròn béo) sẽ rất thuận lợi cho việc sản xuất gấu bông hay mô hình.

Có điểm này cần lưu ý, người yêu thích nhân vật khác với người yêu thích câu chuyện. Người yêu thích câu chuyện chưa chắc mua đồ chơi, nhưng người yêu nhân vật chắc chắn sẽ mua đồ chơi, merchandise và các sản phẩm đính kèm.

Câu chuyện có thể hài hước, thông minh, nhưng nhân vật không phản chiếu tính cách của chính người đọc, người ta không thấy chính mình trong nhân vật, thì rất khó để người ta bỏ tiền mua merchandise nhân vật.

Ví dụ, các nhân vật thành công như Gudetama (Trứng lười), Mã Tiểu Dã, gần đây là Chiikawa đều nổi tiếng nhờ thể hiện đúng tâm lý giới trẻ. Hình ảnh một nhân vật vừa chạy vừa khóc vì áp lực deadline, hay chỉ muốn nằm ngủ chính là những thứ khiến người ta thấy mình trong đó, khiến người ta yêu thích nhân vật.

Tác phẩm Chiêu Hoàng Kỷ là truyện tranh dã sử, xoay quanh nhân vật viên quan trẻ tuổi Lê Tần. Ảnh: Comicola.

- Ngoài mảng merchandise/figure, nếu chuyển thể truyện tranh sang điện ảnh hay game, điều gì quyết định khả năng thành công của IP truyện tranh?

- Với điện ảnh, đạo diễn cần hiểu tác phẩm gốc và tôn trọng tác phẩm gốc. Tác phẩm điện ảnh phái sinh thường được coi là dự án nghệ thuật của đạo diễn, họ cũng muốn đưa dấu ấn cá nhân vào tác phẩm. Nhưng nếu cái tôi nghệ sĩ của đạo diễn quá lớn và làm xáo trộn các giá trị cốt lõi của tác phẩm gốc, dự án rất dễ bung bét.

Điển hình như phim Dragon Balls của Hollywood, một thương hiệu truyện tranh hàng đầu thế giới nhưng khi lên phim lại bị đánh giá là một trong những bộ phim tệ nhất lịch sử, chính vì nhà sản xuất đã không trung thành với tác phẩm gốc, thay đổi toàn bộ tính cách, tạo hình nhân vật. Trái lại, Marvel lại thành công bởi Marvel Studio là đơn vị làm phim của chính Marvel nên họ tôn trọng tác phẩm gốc.

Một dự án chuyển thể truyện tranh thành công cần hai điều: một câu chuyện hay đã được bảo chứng và một cộng đồng người hâm mộ trung thành để lan tỏa. Nếu nhà sản xuất không tôn trọng tác phẩm gốc, họ sẽ đánh mất cả hai.

- Tại Việt Nam hiện nay, đã có tác giả nào sống tốt bằng nguồn thu từ việc khai thác các sản phẩm phái sinh từ truyện tranh chưa?

- Thực tế đã có khá nhiều tác giả sống tốt nhờ nguồn thu phái sinh này. Trong đó, phải kể đến Thăng Fly. Trước thời điểm năm 2017, họa sĩ Thăng Fly cũng vẫn duy trì sáng tác đều đặn, ra sách thường xuyên tuy nhiên chưa nhận được thành công về mặt thương mại tương xứng với tài năng của bạn ấy.

Một dự án chuyển thể truyện tranh thành công cần hai điều: một câu chuyện hay đã được bảo chứng và một cộng đồng người hâm mộ trung thành để lan tỏa.

Khi hình ảnh Pikalong bất ngờ bùng nổ thành hiện tượng mạng, chỉ khoảng hai tuần trước Tết, tôi ngỏ ý với Thăng để Comicola thử khai thác thương mại nhân vật này, với các sản phẩm dễ sản xuất nhất như áo thun và bao lì xì. Thời điểm đó công nhân đã nghỉ Tết, tôi đã đứng ra mua lại một xưởng in áo đã đóng cửa và thuyết phục thợ ở lại làm cận Tết. Chỉ sau 2-3 ngày mở bán trên Comicola, chúng tôi đã hòa vốn tiền mua xưởng, lượng đặt hàng rất lớn, chúng tôi đóng gói áo mà các chồng hàng xếp kín phòng.

Từ khi ra mắt nhân vật Pikalong và tạo nên một hiện tượng trên mạng xã hội, nguồn thu từ thương mại hóa hình ảnh đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống tác giả. Sự thành công của Thăng là hoàn toàn xứng đáng.

Yếu tố quyết định 70% thành bại của một tác phẩm

- Điều gì giúp một tác phẩm truyện tranh có thể phái sinh ra nhiều hình thức khác?

- Tác phẩm hay. Mọi thứ đều chỉ liên quan tới một chữ “hay”.

- Theo ông, đâu là yếu tố then chốt tạo nên một tác phẩm truyện tranh hay? Bên cạnh năng lực sáng tác, người làm truyện tranh hiện nay cần thêm những kỹ năng nào khác?

- Yếu tố cốt lõi của truyện tranh vẫn luôn là nội dung câu chuyện, chiếm đến 70% sự thành bại. Dù truyện tranh là hình thức kể chuyện bằng hình ảnh và ấn tượng thị giác ban đầu giúp thu hút độc giả, nhưng nếu câu chuyện chán thì không giữ chân được độc giả.

Ở góc độ người làm sản xuất, tôi không quá ưu tiên những bản thảo tỉa tót kỹ lưỡng từng chi tiết nếu nội dung chỉ ở mức bình thường. Việc quá sa đà vào ấn tượng thị giác đôi khi khiến người đọc mất tập trung vào việc theo dõi nội dung. Hơn nữa, những tác phẩm trau chuốt quá mức sẽ mất rất nhiều thời gian sản xuất, khiến khoảng thời gian chờ đợi giữa các phần lâu.

Bad Luck (tác giả Nguyễn Huỳnh Bảo Châu), một dự án được Comicola ra mắt vào năm 2015 là ví dụ cho năng lực kể chuyện của tác phẩm. Ban đầu nét vẽ của tác giả chưa quá ấn tượng, nhưng cách kể chuyện lại quá hấp dẫn và hài hước. Châu là một họa sĩ có năng lực kể chuyện rất tốt. Khi trình độ mỹ thuật của bạn nâng cao theo thời gian, với tư duy kể chuyện tốt sẵn có, các sản phẩm khác của Châu đều đạt thành công. Sau gần 5 năm đầu tư, Comicola bán IP Bad Luck cho đối tác, thu được một khoản tiền ở mức ổn, và sử dụng để đầu tư cho việc sản xuất các IP khác của công ty.

Bên cạnh sáng tác, kỹ năng kết nối và chăm sóc cộng đồng trong thời đại mạng xã hội cũng rất quan trọng. Những tác giả chủ động tương tác và xây dựng được cộng đồng sẽ giúp tác phẩm thêm sức lan tỏa.

Bad Luck (tác giả Nguyễn Huỳnh Bảo Châu), một dự án được Comicola ra mắt vào năm 2015. Ảnh: Comicola.

- Nhìn lại hành trình phát triển, Comicola dường như luôn là đơn vị tiên phong thử nghiệm các mảng mới khi thị trường có khoảng trống: từ nền tảng xuất bản cho tới học viện đào tạo. Định hướng và hoạt động tiếp theo của Comicola trong thời gian tới sẽ là gì?

- Comicola dự định có những bước đi trong mảng sản xuất phim. Khi dòng vốn trên thị trường đang đổ dồn về điện ảnh và nhu cầu tìm kiếm kịch bản chất lượng tăng cao, bước đi này cũng là phù hợp.

Tôi hy vọng các chính sách về công nghiệp văn hóa của Nhà nước được đi vào thực tiễn. Thực tế, các cơ quan quản lý đã năng động hơn. Thị trường vẫn cần thêm nhiều hội thảo chuyên sâu để lắng nghe tiếng nói đóng góp từ chính những người trong ngành. Chúng ta cùng chờ những điều diễn ra thời gian tới.

- Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!