Nhìn tổng thể, chủ trương quy hoạch không gian đô thị Sài Gòn hồi cuối thế kỷ XIX chia thành hai khu vực tương phản: nơi được gọi là khu phố Tây nằm trên khu vực cao, hạ tầng đường sá, cống rãnh sạch sẽ, những đại lộ thênh thang với cây cối hai bên đường thoáng đãng, các biệt thự bề thế, nhà hàng, quán cà phê, công viên, quảng trường... tương phản với những khu vực trũng (dễ ngập vì mưa hay triều cường) thiếu nhiều cơ sở hạ tầng của cư dân bản xứ.

Từ nửa sau thế kỷ XIX (giai đoạn đầu Pháp thiết lập chính quyền), phổ biến phong cách kiến trúc với công trình chủ yếu của Pháp.

Kiến trúc đơn giản về hình khối và trang trí phù hợp công năng phục vụ quân sự. Thường là những khối nhà 2 - 3 tầng mái ngói, có hành lang rộng bao quanh, cầu thang ở đầu hồi, cửa sổ hai lớp kính và lá sách gỗ thích hợp khí hậu nhiệt đới.

Tại Sài Gòn, có hai công trình tiêu biểu là khu trên đường Đinh Tiên Hoàng - Lê Duẩn ngày nay, hiện còn các dãy nhà thuộc Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM và Trường Đại học Y Dược. Bệnh viện Nhi đồng 2 trên ô phố Lý Tự Trọng - Đồn Đất - Nguyễn Du - Hai Bà Trưng.

Trước năm 1920, nhiều công thự quan trọng được kiến tạo theo phong cách tân cổ điển dựa trên các mẫu hình của kinh đô Paris.

Phải đến những năm 1920 với sự xuất hiện của nhà thiết kế đô thị Ernest Hérbrard, dự án quy hoạch đô thị ở Đông Dương mới thực sự hình thành một phong cách mới gọi là “Đông phương” hay “Đông Dương”.

Đây là giai đoạn của sự phối hợp, giao thoa tài tình những yếu tố kiến trúc Pháp với những mẫu thiết kế bản địa. Sau thời thuộc địa, có thể xem phong cách kiến trúc này là mẫu mực, đáng kế thừa để định vị đặc trưng kiến trúc hiện đại Việt Nam đối với thế giới.

Từ đầu thế kỷ XX, nhiều phong cách kiến trúc xuất hiện: tân cổ điển, phong cách Roman, phong cách Gothic, hoặc phong cách kiến trúc Roman kết hợp phong cách kiến trúc Baroque, hoặc phong cách kiến trúc bản địa kết hợp phong cách kiến trúc châu Âu - sự kết hợp hài hòa của phong cách kiến trúc phương Đông và phương Tây...

Đặc điểm chung là bản thiết kế đều do chính kiến trúc sư người Pháp lập bản vẽ và giám sát thi công, nhiều công trình kiến trúc còn nhập nguyên liệu, vật liệu xây dựng, trang trí nội thất... từ Pháp sang.

Mặt khác, các công trình đều có quy mô rộng lớn, khuôn viên trồng nhiều cây xanh, thoáng mát, vị trí thường đặt tại những vùng đất địa thế cao, tầm nhìn thoáng làm tăng vị thế của công trình.

Về đặc điểm kiến trúc, loại trừ các công trình mang tính chất tôn giáo được thiết kế, xây dựng và trang trí cầu kỳ tuy nhiên vẫn mang tính chất trang nghiêm thì các công trình kiến trúc khác như công sở, trường học, bệnh viện, dinh thự... có quy mô rộng lớn, thiết kế và xây dựng, nội thất bên trong lẫn bên ngoài đều trang trí chủ đề mang phong cách châu Âu, hoặc kết hợp phong cách nghệ thuật phương Đông và phương Tây...

Quy mô không quá cao tầng, có sự kết nối không gian hài hòa với cảnh quan và công trình khác quanh nó. Sự hài hòa thể hiện qua đường nét kiến trúc, trang trí mỹ thuật, quy hoạch cảnh quan khu vực, vận dụng kiến thức về kỹ thuật và mỹ thuật tiên tiến đương thời, mang đến hình thức mới và tồn tại lâu dài theo thời gian.

Tuy nhiên, qua thời gian nhiều công trình xây dựng đã xuống cấp, không đảm bảo an toàn cho người sử dụng.

Mặt khác, quy mô không còn phù hợp để phục vụ nhu cầu phát triển chung nên khá nhiều công trình xây dựng từ thập niên 1950 của thế kỷ XX trở về trước đã bị tháo dỡ.

Những công trình kiến trúc thời Pháp đã và đang bị phá hủy hoặc chuyển đổi công năng, cấu trúc và cảnh quan, do cơn lốc “bất động sản” ở khu vực trung tâm thành phố.

Tại TP.HCM, các công trình xây dựng thời Pháp có quy mô lớn, chất lượng sử dụng khá tốt còn lại hiện nay ước khoảng 30 công trình. Trong đó, có 2 di tích Quốc gia đặc biệt là Di tích Dinh Thống Nhất và Ủy ban nhân dân thành phố, 5 di tích được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia bao gồm: Bảo tàng Hồ Chí Minh - chi nhánh TP.HCM (Bến Nhà Rồng); Tòa án nhân dân Thành phố; Nhà hát TP.HCM; Bảo tàng TP.HCM và Bảo tàng lịch sử Việt Nam TP.HCM.

Bên cạnh đó, 6 công trình được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố, gồm: Nhà hát Thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Trường Phổ thông trung học Nguyễn Thị Minh khai, Trường Phổ thông trung học Marie Curie, Trường Phổ thông trung học chuyên Lê Hồng Phong và khách sạn Continental.

Về cơ bản, những công trình kiến trúc này không biến đổi về mặt kiến trúc; tuy nhiên cảnh quan và quy mô khuôn viên bao quanh các công trình này đã có nhiều thay đổi so với trước đây.

Một số công trình tiêu biểu tập trung trong khu vực quận 1 cũ hợp thành hệ thống di sản phản ánh những đặc trưng kiến trúc của đô thị Sài Gòn - TP.HCM từ giữa thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX.