Phát triển nguồn nhân sự cho nền xuất bản hiện đại

Chỉ thị 04-CT/TW (Chỉ thị số 04) đã xác định: "Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực hoạt động xuất bản là nhiệm vụ cấp bách". Theo đó, cần bảo đảm cho ngành xuất bản có nguồn nhân lực chắc chuyên môn, giỏi công nghệ, vững bản lĩnh chính trị, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Tri Thức - Znews đã có cuộc trò chuyện với TS Vũ Thùy Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền - về việc hiện thực hóa Chỉ thị 04 trong việc đào tạo nguồn nhân lực tương lai cho ngành xuất bản.

Cập nhật Chương trình đào tạo Xuất bản điện tử

- Hiện nay, ngày càng nhiều đơn vị xuất bản, phát hành yêu cầu nhân sự chuyên môn có kỹ năng công nghệ. Khoa Xuất bản Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã làm thế nào để sinh viên đáp ứng được nhu cầu mới này của thị trường?

- Ngay từ khi Nghị quyết 80 - NQ/TW về phát triển văn hoá, sau đó là Chỉ thị 04-CT/TW về nâng cao sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã chỉ đạo các Khoa/Viện đào tạo lĩnh vực Báo chí - Truyền thông khẩn trương rà soát, cập nhập, bổ sung các chương trình đào tạo hiện hành. Đáng chú ý là trong năm 2025, Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã hoàn thiện Chuẩn Chương trình Đào tạo (CTĐT) lĩnh vực Báo chí và Thông tin do Bộ Giáo dục và Đào tạo giao Học viện chủ trì, trong đó có ngành Xuất bản. Do vậy, đây là những căn cứ chính trị, pháp lý quan trọng cho đợt rà soát tổng thể chương trình đào tạo.

Đối với Khoa Xuất bản, hiện tại đã rà soát, cập nhật, bổ sung xong dự thảo CTĐT Xuất bản điện tử (đã đào tạo từ năm 2019) - chúng tôi tạm gọi là CTĐT Xuất bản điện tử 2026.

Theo đó, trong nội dung CTĐT bao gồm: (i) kỹ năng xuất bản điện tử và quản trị nền tảng số, bao gồm khả năng tổ chức quy trình biên tập, đọc duyệt, xuất bản trên hệ thống số hóa, cũng như vận hành các mô hình xuất bản hiện đại như e-book, audiobook, sách tương tác và nền tảng đọc trực tuyến; (ii) khả năng xử lý, thiết kế và biên tập nội dung trong môi trường đa định dạng, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin mới của độc giả số; (iii) năng lực ứng dụng AI vào phân tích xu hướng nội dung, gợi ý biên tập, kiểm tra lỗi tự động, tối ưu hóa quy trình sản xuất và cá nhân hóa trải nghiệm người đọc; (iv) năng lực quản trị dữ liệu nội dung số, bao gồm tổ chức cơ sở dữ liệu xuất bản phẩm, bảo đảm an toàn thông tin, quản lý bản quyền số và khai thác dữ liệu phục vụ chiến lược phát triển sản phẩm; (v) năng lực tổ chức phát hành trực tuyến và marketing số trên đa nền tảng để tiếp cận độc giả thông qua các kênh số như sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, nền tảng đọc trực tuyến và hệ thống phân phối xuyên biên giới.

Để đáp ứng được yêu cầu chuẩn đầu ra của CTĐT, Khoa Xuất bản đã đổi mới căn bản phương pháp giảng dạy, các phương pháp giảng dạy tích cực như đánh giá đồng đẳng (peer review), lớp học đảo ngược hay học tập trải nghiệm được áp dụng nhằm tăng cường tương tác, khuyến khích tư duy phản biện và khả năng tự học của sinh viên. Đồng thời, việc tích hợp công nghệ và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) vào quá trình học tập giúp người học không chỉ nắm vững nghiệp vụ xuất bản mà còn có khả năng ứng dụng công nghệ trong sản xuất và phân phối nội dung số.

Thông qua các hoạt động dự án, mô phỏng quy trình xuất bản và hợp tác với các nhà xuất bản (NXB) và doanh nghiệp về xuất bản điện tử ở Việt Nam hiện nay, sinh viên được đặt vào môi trường thực tiễn, từ đó hình thành năng lực nghề nghiệp toàn diện, đáp ứng yêu cầu của hệ sinh thái xuất bản số. Muốn đổi mới phương pháp giảng dạy theo định hướng số hoá, cơ sở đào tạo cần xây dựng hệ thống học liệu số phục vụ đào tạo nhân lực xuất bản. Học liệu số không chỉ gồm giáo trình điện tử mà còn bao gồm thư viện dữ liệu nội dung số, kho tài nguyên đa phương tiện, bài giảng số hóa, ngân hàng tình huống nghiệp vụ và các khóa học mở trực tuyến.

TS Vũ Thùy Dương, Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng cần có những chính sách và cơ chế đồng bộ, mang tính đột phá nhằm thu hút và phát triển nguồn nhân lực cho ngành xuất bản. Ảnh: MT&CS.

- Khi AI phát triển, vai trò của biên tập viên càng quan trọng: vừa đảm bảo công việc tận dụng được sức mạnh công nghệ, vừa đảm bảo cuốn sách giữ được "linh hồn" của con người. Khoa Xuất bản đã làm thế nào để sinh viên có đủ kỹ năng công nghệ, bản lĩnh chính trị và phẩm chất đạo đức?

- Trong đợt rà soát tổng thể chương trình đào tạo ngành Xuất bản của Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2026, chúng tôi đã tái cấu trúc chương trình theo các nhóm kiến thức gồm: giáo dục đại cương, cơ sở ngành, cốt lõi ngành và bổ trợ. Các nhóm kiến thức này được thiết kế trên cơ sở đáp ứng chuẩn đầu ra về kiến thức, kỹ năng, năng lực tự chủ và trách nhiệm nghề nghiệp. Trong tổng thể chương trình, thời lượng dành cho các học phần liên quan đến rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, pháp luật xuất bản và bản quyền (bao gồm cả bản quyền nội dung số) được phân bổ hợp lý, góp phần hình thành ý thức trách nhiệm xã hội, chuẩn mực nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị cho người học.

Song song hoạt động đào tạo chính khóa, chúng tôi luôn tạo điều kiện, khuyến khích sinh viên vận dụng kiến thức chuyên ngành thông qua các hoạt động câu lạc bộ, vừa nâng cao năng lực chuyên môn, vừa bồi dưỡng bản lĩnh chính trị. Tiêu biểu như Câu lạc bộ Biên tập viên Trẻ và Câu lạc bộ Mạch nguồn - nơi sinh viên tham gia sản xuất các sản phẩm truyền thông bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng dưới góc nhìn của giới trẻ Học viện, phát hành định kỳ 2 tháng/số trên kênh YouTube. Đáng chú ý, năm 2025, sinh viên Khoa Xuất bản đã đạt Giải Khuyến khích cấp Quốc gia trong cuộc thi viết chính luận Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng với thể loại podcast.

Xuất bản có thêm sức hút với thí sinh có năng lực

- Chỉ thị 04 nêu định hướng xuất bản là hạt nhân của hệ kiến tạo giá trị, đồng thời là một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa. Theo bà, liệu điều này có tạo ra sức hấp dẫn mới về ngành đối với người trẻ?

- Chỉ thị 04 với định hướng xác định xuất bản là hạt nhân của hệ kiến tạo giá trị, đồng thời là một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, đã góp phần nâng cao vị thế và vai trò của ngành xuất bản trong bối cảnh mới. Tôi cho rằng đây chính là một yếu tố quan trọng tạo ra sức hút mới đối với người học, đặc biệt là thế hệ trẻ đang quan tâm đến các lĩnh vực sáng tạo, truyền thông và công nghệ.

Trong 5 năm gần đây, số lượng thí sinh đăng ký xét tuyển vào ngành Xuất bản tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền khá cao, điểm chuẩn xét tuyển trung bình từ 30 đến 32 điểm (thang điểm 40). Có được điều này là do Học viện đã điều chỉnh tổ hợp các môn tuyển sinh, xếp tuyển sinh ngành Xuất bản vào nhóm ngành Báo chí. Và đặc biệt, CTĐT của ngành Xuất bản tại Học viện có tỷ lệ phù hợp các môn học chung nhóm ngành báo chí - truyền thông, tạo điều kiện thuận lợi “đầu ra” cho sinh viên sau khi tốt nghiệp tham gia vào thị trường lao động.

Với những định hướng nêu trong Chỉ thị 04-CT/TW, việc tuyển sinh ngành Xuất bản của các cơ sở đào tạo càng thuận lợi hơn khi người học thấy được cơ hội, tiềm năng lớn của ngành. Khi xuất bản trở thành một ngành kinh tế - công nghệ, là một trong mười trụ cột công nghiệp văn hoá, các sản phẩm của xuất bản gắn với nội dung số, trí tuệ nhân tạo, đa nền tảng thì cơ hội nghề nghiệp của người học cũng trở nên đa dạng và hấp dẫn hơn. Điều này giúp xã hội thay đổi nhận thức về ngành, từ đó thu hút nhiều thí sinh có năng lực, đam mê sáng tạo và công nghệ đăng ký.

Theo TS Vũ Thùy Dương, trong quá trình đào tạo, sinh viên được đặt vào môi trường thực tiễn, từ đó hình thành năng lực nghề nghiệp toàn diện, đáp ứng yêu cầu của hệ sinh thái xuất bản số. Ảnh: Thanh Trần.

Kiến nghị cơ chế giúp phát triển nguồn nhân sự ngành xuất bản

- Để đưa Chỉ thị 04 vào thực tiễn, bà nghĩ cần có chính sách, cơ chế cụ thể nào để thu hút và phát triển nguồn nhân sự cho ngành xuất bản?

- Để đưa tinh thần của Chỉ thị 04 vào thực tiễn một cách hiệu quả, theo tôi, cần có những chính sách và cơ chế đồng bộ, mang tính đột phá nhằm thu hút và phát triển nguồn nhân lực cho ngành xuất bản.

Thứ nhất, cần sớm sửa đổi Luật Xuất bản theo hướng tạo hành lang pháp lý phù hợp cho các mô hình xuất bản số, đồng thời ban hành các chính sách ưu đãi về thuế và hỗ trợ tài chính nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi số của các doanh nghiệp xuất bản.

Bên cạnh đó, Luật cũng cần mở rộng đối tượng được cấp chứng chỉ hành nghề biên tập, tạo điều kiện phát triển nguồn nhân lực cho ngành. Đồng thời, cần bổ sung quy định các cơ sở đào tạo chuyên ngành Xuất bản là những đơn vị đủ điều kiện tổ chức các khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật xuất bản và nghiệp vụ biên tập theo quy định.

Song song đó, các văn bản dưới luật cần được hoàn thiện theo hướng công nhận năng lực đào tạo chính quy. Cụ thể, viên chức được tuyển dụng hoặc chuyển ngạch biên tập viên xuất bản sẽ không phải tham gia khóa bồi dưỡng nghiệp vụ xuất bản nếu đã được đào tạo từ trình độ đại học trở lên tại các cơ sở đào tạo chuyên ngành Xuất bản. Điều này vừa bảo đảm tính thống nhất trong quản lý, vừa góp phần tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả sử dụng nhân lực trong ngành.

Thứ hai, cần đổi mới chính sách tuyển dụng theo hướng mở rộng vị trí việc làm cho sinh viên tốt nghiệp ngành Xuất bản. Trong bối cảnh xuất bản ngày nay không chỉ gắn với sách in mà còn bao trùm cả lĩnh vực truyền thông số, sản xuất nội dung đa nền tảng, quản trị nội dung và dữ liệu, thì sinh viên xuất bản hoàn toàn có đủ năng lực để đảm nhiệm nhiều vị trí trong các cơ quan nhà nước, đặc biệt là trong lĩnh vực báo chí - truyền thông.

Điều này không chỉ góp phần giải quyết bài toán việc làm mà còn tận dụng được nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, có khả năng kết hợp giữa tư duy nội dung, công nghệ và truyền thông.

5 năm gần đây, số lượng thí sinh đăng ký xét tuyển vào ngành Xuất bản tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền khá cao. Ảnh: Quỳnh Trang.

Thứ ba, ban hành khung năng lực số cho người làm xuất bản. Khung năng lực này cần xác định rõ các nhóm kỹ năng cốt lõi như: năng lực sử dụng công nghệ xuất bản số, quản trị và khai thác dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong biên tập - sản xuất nội dung, cũng như năng lực thích ứng với các nền tảng phân phối đa phương tiện. Khi có một bộ khung thống nhất, các cơ sở đào tạo sẽ có cơ sở để thiết kế chương trình phù hợp, còn các cơ quan, doanh nghiệp có thể sử dụng làm tiêu chí tuyển dụng, đánh giá và bồi dưỡng nhân sự. Đồng thời, khung năng lực số cũng giúp người làm xuất bản chủ động nâng cao trình độ, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của ngành trong kỷ nguyên số, qua đó góp phần xây dựng hệ sinh thái xuất bản hiện đại và chuyên nghiệp.

Thứ tư, ban hành bộ chỉ số chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản nhằm tạo công cụ đo lường, đánh giá và định hướng phát triển ngành một cách bài bản, thống nhất. Bộ chỉ số này có thể theo mô hình IOOI (Input - Output - Outcome - Impact) cần phản ánh toàn diện các khía cạnh của hoạt động xuất bản từ nguồn lực, sản phẩm xuất bản, mức độ sử dụng thực tế và tác động dài hạn đối với hệ sinh thái xuất bản số. Khi hệ thống chỉ số được xây dựng rõ ràng, minh bạch, phản ánh đầy đủ các tiêu chí về công nghệ, dữ liệu, quy trình sản xuất và hiệu quả phân phối nội dung số, sẽ góp phần định hình một môi trường làm việc chuyên nghiệp, hiện đại và có định hướng phát triển cụ thể. Đây chính là yếu tố hấp dẫn đối với nguồn nhân lực trẻ, đặc biệt là những người có năng lực công nghệ và tư duy sáng tạo.

Bên cạnh đó, bộ chỉ số cũng tạo cơ sở để các cơ quan, doanh nghiệp xây dựng tiêu chí tuyển dụng, đánh giá và đãi ngộ nhân sự theo năng lực số, qua đó nâng cao tính cạnh tranh của ngành trên thị trường lao động. Khi người lao động nhìn thấy rõ lộ trình phát triển nghề nghiệp, tiêu chuẩn năng lực và cơ hội thăng tiến trong một hệ sinh thái được chuẩn hóa và đo lường hiệu quả, họ sẽ có xu hướng lựa chọn và gắn bó lâu dài với ngành xuất bản.

Thứ năm, xây dựng chính sách trọng dụng nhân tài thông qua hệ thống đãi ngộ toàn diện. Điều này không chỉ dừng lại ở việc cải thiện mức lương, thưởng theo hướng cạnh tranh với các ngành công nghiệp sáng tạo và công nghệ, mà còn cần tạo ra cơ hội phát triển nghề nghiệp bền vững cho người lao động.

Đặc biệt, việc đầu tư cho đào tạo, bồi dưỡng ở nước ngoài sẽ giúp đội ngũ nhân lực tiếp cận các mô hình xuất bản tiên tiến, công nghệ mới và chuẩn mực quốc tế. Khi được làm việc trong một môi trường có chính sách đãi ngộ xứng đáng, có cơ hội học tập, phát triển và khẳng định năng lực, người lao động sẽ có động lực gắn bó lâu dài, từ đó góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của ngành xuất bản trong bối cảnh mới.

- Xin cảm ơn bà!