Cú hích đưa xuất bản thành một ngành công nghiệp văn hóa cốt lõi

Ra đời trong bối cảnh công nghệ số đang định hình lại toàn bộ chuỗi sáng tạo và phân phối tri thức, Chỉ thị 04 đánh dấu một bước chuyển biến căn cốt về tư duy phát triển ngành xuất bản Việt Nam. Xuất bản sẽ là một ngành kinh tế - công nghệ phát triển, đóng vai trò nền tảng trong việc nâng cao dân trí và phát triển bền vững đất nước.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES) - và ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books - bày tỏ sự hân hoan khi đa số nguyện vọng, tâm tư của giới xuất bản đã được lắng nghe. Lãnh đạo TIMES và Alpha Books cũng đề xuất những giải pháp để giải quyết những bài toán được đặt ra từ Chỉ thị 04.

Xem xuất bản như hạ tầng tri thức quốc gia

Nhìn nhận về sự ra đời của Chỉ thị này, ông Vũ Trọng Đại bày tỏ: "Tôi cảm thấy bất ngờ xen lẫn vui mừng. Hầu hết tâm tư, nguyện vọng và những nỗ lực vận động bền bỉ của những người làm xuất bản nghiêm túc trong suốt hai thập kỷ qua đều đã được Đảng, Nhà nước thấu hiểu và kết tinh thành các định hướng chỉ đạo mang tầm chiến lược".

Điểm nhấn khiến ông tâm đắc nhất là việc văn kiện này đã chính thức đặt xuất bản vào vai trò hạt nhân của hệ sinh thái giá trị, qua đó nâng vị thế của ngành lên một tầm cao hoàn toàn mới. Tuy nhiên, đi kèm với sự hồ hởi, ông cũng chỉ ra khối lượng công việc khổng lồ mà toàn ngành phải thực hiện từ nay đến năm 2030 và 2045.

Theo ông Đại, để hiện thực hóa những mục tiêu đồ sộ này, từ việc đưa tiết đọc sách vào trường học, xây dựng quỹ xuất bản, đến hình thành các tập đoàn truyền thông chủ lực quốc gia, là điều không hề dễ dàng. Với năng lực chưa thực sự đồng đều của các đơn vị xuất bản, việc đạt được các chỉ tiêu này đòi hỏi một sự quyết liệt phi thường. Quá trình này cũng không thể chỉ phụ thuộc vào riêng ngành xuất bản hay Luật Xuất bản, mà đòi hỏi sự đồng bộ của nhiều bộ ngành khác như Bộ Công an trong việc bảo vệ bản quyền số, hay Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc phổ cập kỹ năng đọc.

Ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books - nhận định ngành xuất bản là "vùng lõi" tạo dựng nền tảng tri thức Việt Nam.

Còn ông Nguyễn Cảnh Bình đánh giá Chỉ thị 04 đã đặt xuất bản vào một vị trí cực kỳ quan trọng khi vừa là công cụ tư tưởng, vừa là ngành kinh tế - công nghệ, đồng thời là phương tiện để tăng cường sức mạnh mềm quốc gia. Tuy nhiên, ông Bình cảnh báo về khoảng cách giữa văn bản và thực tiễn nếu không có những bước đi cụ thể hóa.

"Nếu chúng ta chỉ dừng ở việc quán triệt tinh thần chung mà không chuyển hóa thành các cơ chế, bài toán cụ thể thì rất dễ rơi vào tình trạng chủ trương đúng nhưng triển khai lại phân tán. Vì vậy, tôi cho rằng việc triển khai Chỉ thị 04 cần được tiếp cận theo hướng mới là xem ngành xuất bản như hạ tầng tri thức quốc gia", Chủ tịch Alpha Books đề xuất.

Ông Bình nhấn mạnh để Chỉ thị 04 không chỉ tạo ra sự thay đổi trên giấy tờ mà thực sự làm thay đổi thị trường, nhà trường và doanh nghiệp, cơ quan quản lý cần chuyển từ tư duy hành chính thuần túy sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái. Chỉ khi các chủ trương lớn được chia nhỏ thành những bài toán cấp ngành, có đơn vị đầu mối chịu trách nhiệm, có KPI đo lường và thời hạn rõ ràng, thì những khát vọng của Chỉ thị mới có thể đi vào đời sống một cách sâu sắc.

Kiến tạo trụ cột cho công nghiệp văn hóa

Theo giới xuất bản, một trong những đột phá của Chỉ thị 04 là xác định xuất bản là "một bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa". Sự nâng cấp này mở ra một không gian phát triển rộng lớn. Ở đây, tri thức và nội dung sách vở không chỉ mang ý nghĩa giáo dục đơn thuần mà còn có khả năng lan tỏa, tiêu dùng, thương mại hóa và góp phần trực tiếp vào sự tăng trưởng của nền kinh tế số.

Để xuất bản thực sự cất cánh trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, ông Vũ Trọng Đại cho rằng ngành cần phải thay đổi căn bản tư duy và đứng vững trên "hai chân". Khi đã được định danh là một ngành kinh tế, những người làm sách bắt buộc phải hướng đến người tiêu dùng, liên tục đổi mới sáng tạo để tạo ra nội dung hấp dẫn nhằm mang lại nguồn doanh thu đáng kể. Đặc biệt, ông nhấn mạnh sự liên kết mật thiết giữa Chỉ thị 04 và Nghị quyết 80 về công nghiệp văn hóa.

"Xuất bản không chỉ dừng lại ở việc in ấn và phát hành những trang giấy, mà nội dung từ sách vở phải trở thành chất liệu đầu vào, làm khung sườn cốt lõi cho hàng loạt các hoạt động văn hóa giải trí khác. Một tác phẩm văn học xuất sắc hoàn toàn có thể được chuyển thể thành kịch bản điện ảnh bom tấn, trở thành nguồn cảm hứng cho các vở diễn sân khấu, âm nhạc, trò chơi điện tử”, Giám đốc TIMES phân tích.

Ông Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại - cho rằng ngành xuất bản cần phát huy vai trò tư tưởng, chính trị đồng thời phát triển thành một ngành kinh tế hiệu quả. Ảnh: Rab Huu.

Song song đó, tài chính và chính sách vĩ mô cũng đóng vai trò quyết định. Ông Nguyễn Cảnh Bình nhận định ngành xuất bản có quy mô kinh tế không quá lớn nhưng lại là "vùng lõi" tạo dựng nền tảng tri thức. Để các đơn vị tư nhân dám mạnh dạn đầu tư vào những bộ sách lịch sử, khoa học, di sản đồ sộ vốn có chi phí cao nhưng thị trường hẹp, Nhà nước cần thiết kế một hệ thống ưu đãi thuế vượt trội.

Ông đề xuất áp dụng mức thuế suất 0% hoặc giảm thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức ưu đãi cho các dòng sách học thuật, nghiên cứu. Cùng với đó, việc thiết lập một "Quỹ hỗ trợ tác phẩm lớn quốc gia" với cơ chế tài trợ nhiều năm sẽ giúp nuôi dưỡng các công trình tri thức mang tầm vóc lịch sử. Hơn thế nữa, một ngành công nghiệp văn hóa mạnh phải gắn liền với năng lực xuất khẩu và tạo dựng sức mạnh mềm trên trường quốc tế.

“Việt Nam có kho tàng tri thức, lịch sử, văn hóa rất phong phú nhưng sự hiện diện của sách Việt trên thị trường quốc tế còn quá mỏng. Do đó, tôi kiến nghị cần xây dựng một chương trình quốc gia dài hạn nhằm xuất khẩu 1.000 đầu sách Việt Nam ra thế giới trong 5 đến 10 năm tới”, ông Nguyễn Cảnh Bình nhấn mạnh,

Tuy nhiên, mọi sản phẩm của công nghiệp văn hóa sẽ trở nên vô nghĩa nếu không có thị trường tiêu thụ. Ở điểm này, ông Vũ Trọng Đại bày tỏ sự tán thành với định hướng lấy người đọc làm trung tâm của Chỉ thị 04.

Theo ông Vũ Trọng Đại, một bài hát, tiết mục sân khấu, âm nhạc, điện ảnh đều có thể lấy chất liệu từ xuất bản. Ảnh: Phương Lâm.

Ông thẳng thắn chỉ ra rằng Việt Nam về bản chất vẫn chưa thực sự có một "văn hóa đọc" đúng nghĩa, bởi quá trình xóa mù chữ và phổ cập giáo dục của nước ta mới chỉ hoàn thành trong thời gian chưa lâu. Do đó, việc xây dựng từ gốc rễ, bắt đầu bằng việc tạo lập thói quen đọc sách cho học sinh, đưa tiết đọc sách vào trường học để từ thói quen nâng lên thành kỹ năng và phương pháp, là con đường duy nhất đúng đắn để nuôi dưỡng "thị trường" cho nền công nghiệp xuất bản.

Để phục vụ tốt thị trường ấy, hệ thống thiết chế văn hóa cũng cần được đại tu. Ông Nguyễn Cảnh Bình kiến nghị mạnh mẽ việc áp dụng mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong vận hành hàng nghìn thư viện và điểm đọc trên cả nước. Thay vì để các thư viện công hoạt động tĩnh lặng, Nhà nước nên cho phép các doanh nghiệp tư nhân có năng lực tổ chức nội dung và truyền thông tham gia đấu thầu vận hành.

Ngoài ra, để khắc phục tình trạng hoạt động phân tán của các đơn vị làm sách hiện nay, ông Bình đề xuất thành lập một Liên minh phát triển văn hóa đọc và xuất bản Việt Nam. Liên minh tự nguyện này sẽ tập hợp sức mạnh của các nhà xuất bản, công ty sách và công ty công nghệ để cùng nhau thực hiện các dự án công nghiệp văn hóa quy mô lớn như tổ chức hàng trăm hội sách, bảo vệ bản quyền số và đào tạo hàng chục nghìn nhân sự chất lượng cao cho tương lai.