Phát hành bản dịch mới tiểu thuyết 'Người Mỹ trầm lặng'

Tiểu thuyết Người Mỹ trầm lặng (The Quiet American) xuất bản lần đầu tại Anh vào năm 1955. Truyện lấy bối cảnh Sài Gòn (nay là TP.HCM) trong giai đoạn cuối thời kỳ Pháp chiếm đóng Đông Dương - ngay trước chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử vào tháng 5/1954.

Người Mỹ trầm lặng của tác giả Graham Greene, bản dịch của Quân Khuê, Nhã Nam và NXB Văn học phát hành tháng 11/2025.

Thomas Fowler là một nhà báo trung niên, phóng viên thường trú của tờ The Times tại Sài Gòn. Tại đây, ông sống với cô nhân tình trẻ người Việt Nam. Rất yêu Phượng nhưng ông không thể kết hôn với cô vì người vợ Công giáo ở London không đồng ý ly dị.

Rồi Alden Pyle xuất hiện - một thanh niên ôm ấp lý tưởng xây dựng từ những kiến thức sách vở giảng đường, làm việc ở Phái bộ Viện trợ Kinh tế Mỹ tại Sài Gòn, thực chất là một điệp viên Mỹ đang tìm kiếm nhà lãnh đạo quân sự mới cho chính quyền Sài Gòn.

Pyle đem lòng yêu Phượng và ngỏ lời cầu hôn cô với lời hứa hẹn về cuộc sống ở Boston. Trong khi Phượng dần xa Fowler thì ông phát hiện hoạt động chính trị của Pyle: đã xúc tiến quá trình chuyển giao thuốc nổ trong một vụ tấn công khủng bố - là hình mẫu cho sự can thiệp của Mỹ vào Việt Nam về sau này. Còn Fowler thì âm thầm hỗ trợ thực hiện vụ ám sát Pyle, vì nhiều động cơ khác nhau.

Bầu không khí trong truyện được đánh giá là chân thực: Bản thân Graham Greene bốn lần đến và lưu trú tại Sài Gòn trong khoảng thời gian 1952-1955, là phóng viên thường trú cho tờ báo Anh The Times và Pháp Le Figaro.

Đón nhận trái chiều

Người Mỹ trầm lặng lập tức gây tiếng vang khi ra mắt độc giả Anh quốc, song lại chịu một số phận hoàn toàn khác biệt khi xuất bản tại Mỹ năm 1956: Cuốn sách nhận về chỉ trích gay gắt, trong đó có những lập luận quy kết Graham Greene "chống Mỹ" và gọi tiểu thuyết này là "một bức biếm họa về người Mỹ ở nước ngoài" (Newsweek).

Tuy nhiên, kết cục cuộc chiến của người Mỹ tại Việt Nam đã phần nào chứng minh cho sự am hiểu thế sự và tầm nhìn viễn kiến của Graham Greene. Nhiều ý kiến cho rằng soi chiếu vào bối cảnh hôm nay, cuốn sách vẫn là một tiên dự và đánh giá chính xác về chính sách đối ngoại của nước Mỹ.

Hiện nay, cuốn sách nhìn chung được nhắc đến như một tiểu thuyết chính trị - lịch sử có cốt truyện hấp dẫn và khắc họa lớp lang tâm lý nhân vật. Năm 2019, Người Mỹ trầm lặng lọt vào danh sách 100 tiểu thuyết truyền cảm hứng của BBC News. Sách cũng được xem là dấu ấn quan trọng trong di sản của Graham Greene.

Bên cạnh đó, cũng có những ý kiến phê bình tác phẩm. Chẳng hạn việc tác giả viết tiểu thuyết trong thời gian lưu trú ở khách sạn Continental Saigon và chủ yếu quanh quẩn trong khu thượng lưu của chính quyền khiến trải nghiệm của ông bị giới hạn.

Cách xây dựng ba nhân vật chính cũng bị cho là mang tính rập khuôn: Tất cả những người Fowler và Pyle cho là đủ thẩm quyền đều là người Pháp, Anh hoặc Mỹ. Ngoài Phượng, gần như không có nhân vật Việt Nam nào xuất hiện. Cả hai người đàn ông yêu cô "đều chẳng hiểu gì về cô, cũng chẳng thực sự quan tâm đến cô", theo trang Karissa Reads Books.

Michael Caine vai Thomas Fowler, Brendan Fraser vai Alden Pyle và Đỗ Thị Hải Yến vai Phượng trong phim Người Mỹ trầm lặng (2002).

TS Nguyễn Hồng Anh, giảng viên Đại học Sư phạm TP.HCM, nhận định rằng không thể phủ nhận giá trị lịch sử và văn chương của tác phẩm, song "xét từ góc nhìn của người Việt thì Graham Greene đã phiến diện trong cách xây dựng hình tượng nhân vật".

Theo chị, những tác phẩm văn học và điện ảnh Mỹ ra đời sau đó ít nhiều đều chịu ảnh hưởng của khuôn mẫu này, như Chuyện của Paco (1987) của Larry Heinemann, Những thứ họ mang (1990) của Tim O’Brien, bộ ba phim Platoon (Trung đội; 1986), Born on the Fourth of July (Sinh ngày 4/7; 1991) và Heaven & Earth (Trời & đất; 1993) của Oliver Stone…

Do đó sẽ tốt hơn nếu độc giả hôm nay đọc Người Mỹ trầm lặng qua cái nhìn phân tích, phản biện và đối thoại với những khắc họa của tác giả, hơn là xem nó như một kinh điển.

Tiểu thuyết Người Mỹ trầm lặng hai lần được chuyển thể thành phim cùng tên: năm 1958 bởi đạo diễn người Mỹ Joseph Leo Mankiewicz và năm 2002 bởi đạo diễn người Australia Phillip Noyce - phiên bản này có Đỗ Thị Hải Yến vào vai Phượng và được đánh giá là trung thành với tiểu thuyết gốc hơn.

Tại Việt Nam, Người Mỹ trầm lặng đã có một số bản dịch trước đây, trong đó bao gồm Một người Mỹ trầm lặng (1986) của Vũ Quốc Uy và Người Mỹ trầm lặng của Vũ Thanh Thư (1967).

Nhà văn người Anh Graham Greene (1904-1991) được ghi nhận là một tiểu thuyết gia lớn của thế kỷ 20, nổi tiếng với các tác phẩm như Vinh danh và Quyền lực (The Power and the Glory; 1940); The Heart of the Matter (1948); The End of the Affair (1951); Người Mỹ trầm lặng (1955)...