Cảnh quan đô thị là một khái niệm rộng bao gồm các yếu tố cảnh quan tự nhiên (sông nước, địa hình, thảm thực vật tự nhiên...) và cảnh quan nhân văn (gồm quy hoạch, kiến trúc...), cùng đó là các hoạt động xã hội có tác động và ảnh hưởng cảnh quan như thương mại, dịch vụ...

Cảnh quan đô thị khu vực trung tâm luôn được coi là tiêu biểu, điển hình, đặc trưng cho lịch sử phát triển đô thị, đồng thời phản ánh thái độ của cộng đồng cùng chính quyền đô thị đối với lịch sử và văn hóa của đô thị đó.

Sài Gòn xưa đóng vai trò như một trung tâm hành chính - cảng biển ở khu vực Nam bộ. Ảnh: T.L.

Đặc điểm cảnh quan khu vực trung tâm đô thị Sài Gòn dựa vào hai yếu tố chủ yếu:

1/Đô thị sông nước (kênh Tàu Hủ, kênh Đôi, kênh Tẻ, sông Bến Nghé, Rạch Nhiêu lộc - Thị Nghè...).

2/Đô thị kiểu phương Tây (các tuyến đường chính vuông góc hoặc song song với các con kênh rạch quan trọng tạo thành ô bàn cờ, khu vực trung tâm từng ô phố có chức năng chủ yếu như hành chính, thương mại dịch vụ, cư trú... đi cùng với đó là các kiểu kiến trúc phù hợp).

Một số giao lộ ở khu vực trung tâm hoặc nơi giao cắt của nhiều tuyến đường chính tạo thành bùng binh - vòng tròn, vòng xoay - vừa có chức năng điều tiết giao thông vừa tạo cảnh quan (cây xanh, hoa, đài phun nước...) cho thành phố.

Một số tuyến đường xưa nhất ở trung tâm thành phố điển hình của hai yếu tố trên đã chứa đựng giá trị của di sản cảnh quan đô thị Sài Gòn.

Những tuyến đường được coi là di sản cảnh quan phải có niên đại lâu đời, ở đó có những công trình kiến trúc có giá trị lịch sử nghệ thuật, có không gian xanh mang dấu ấn của đô thị Sài Gòn, ngoài chức năng lưu thông còn là không gian công cộng quen thuộc của cư dân: 76 sinh hoạt kinh tế và văn hóa như mua bán, dạo chơi, ngắm cảnh, tổ chức lễ hội...

TP.HCM phát triển ngày càng văn minh, hiện đại. Ảnh: Lê Việt Khán.

Hồi ký của Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương thời kỳ 1897 - 1902 đã miêu tả Sài Gòn cuối thế kỷ XIX như sau:

“Sài Gòn là một thành phố nhiệt đới xinh đẹp, thành phố duyên dáng nhất vùng Viễn Đông. Một số công trình nghệ thuật ở Sài Gòn rất đẹp, tất cả đều có kích thước lớn, nhà cửa nói chung khá xinh xắn, đường phố rợp bóng cây xanh, tất cả như bị ngập trong một đại dương xanh. Nhìn từ trên cao xuống, từ chòi quan sát trên nóc một con tàu hoặc từ các tháp của nhà thờ, Sài Gòn hiện ra như một công viên rộng lớn...”.

Màu xanh đó không chỉ từ những “rừng cây” mà còn từ những con đường với hai hàng cây cao rợp mát. Thành phố Sài Gòn ngay từ đầu đã được quy hoạch nhiều loại cây trồng trên vỉa hè và trong công viên.

Việc trồng, chăm sóc các khoảng xanh này giống như ở Paris và nhiều nước châu Âu: dù là cây trồng nhưng luôn được thiết kế sao cho “tự nhiên” như khoảng rừng còn sót lại.