Không phải mọi thất bại đều xuất phát từ thiếu năng lực hay sự chuẩn bị. Đôi khi, con người đơn giản chưa có kinh nghiệm để đối mặt với điều chưa biết. Ảnh: Artem Podrez/Pexels.

Ngay từ khi còn nhỏ, Jocelyn Bell Burnell đã thấy mình thuộc về những nơi – cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng – chưa ai từng đặt chân tới.

Vào những năm 1940 ở Bắc Ireland, việc một cô gái bày tỏ mong muốn được học khoa học thay vì chuẩn bị làm vợ và làm mẹ trong tương lai là một điều khác thường. Cô bé Jocelyn Bell đã vô cùng bất mãn vì ở trường, các cậu con trai được đến phòng thí nghiệm để tìm hiểu về hóa chất và thí nghiệm trong khi các cô con gái chỉ được vào bếp để học nội trợ. Cô về nhà và phản đối cha mẹ mình, may mắn thay, cha mẹ cô rất xem trọng niềm yêu thích khoa học của con gái và thuyết phục nhà trường thay đổi chính sách.

Jocelyn sau đó trở thành một trong ba cô gái được phép tham gia lớp học khoa học. Cô yêu thích thiên văn học khi đọc sách của cha mình (ông là một kiến trúc sư và đã thiết kế Cung thiên văn Armagh của Bắc Ireland). Khi vào đại học, cô là nữ sinh duy nhất trong lớp; giảng đường là một vùng đất mới mẻ nhưng cũng đầy thách thức – các sinh viên khác thường chào đón cô bằng tiếng huýt sáo và chế nhạo. Có lẽ những trải nghiệm giống như một người ngoài cuộc, một nữ sinh tiên phong trong lĩnh vực khoa học, đã giúp cô nhận ra điều mà không ai khác có thể thấy.

Năm 1967, khi còn là một nghiên cứu sinh chuyên ngành thiên văn học tại Đại học Cambridge, Jocelyn Bell được giao tham gia một dự án nghiên cứu giúp xây dựng và vận hành một kính thiên văn vô tuyến khổng lồ, sau đó phân tích dữ liệu thu thập được – mỗi ngày có tới gần 30m giấy biểu đồ ghi lại những đường dao động lên xuống. Giáo sư Antony Hewish phụ trách dự án đang tìm kiếm các chuẩn tinh, những trung tâm phát sáng của các thiên hà phát ra lượng sóng vô tuyến khổng lồ. Một ngày nọ, khi nhìn chăm chú vào biểu đồ dữ liệu, Jocelyn Bell phát hiện một tín hiệu mà cô không thể giải thích được. Sau này cô nhớ lại: “Tín hiệu như thế đáng lẽ không nên xuất hiện trong dữ liệu. Tôi muốn hiểu nó là gì.”

Cô đến gặp giáo sư của mình, nhưng ban đầu ông gạt đi những băn khoăn của cô: theo ông, những đường vạch bất thường này là “nhiễu sóng” hoặc có lẽ cô đã thiết lập kính thiên văn không đúng cách. Nhưng Jocelyn Bell tin rằng cô đã phát hiện ra điều gì đó đáng để tiếp tục nghiên cứu. Vì vậy, cô tiếp tục đào sâu vấn đề để tìm ra câu trả lời, phóng to phần biểu đồ bất thường để quan sát rõ hơn các tín hiệu vô tuyến. Khi cô trình bày dữ liệu hình ảnh đã phóng to cho Hewish, ông cũng nhận ra các tín hiệu này báo hiệu một điều gì đó mới mẻ. Sau này, Jocelyn Bell giải thích: “Điều đó đã khởi đầu một dự án nghiên cứu hoàn toàn mới… Đây là cái gì? Vì sao chúng ta lại thu được tín hiệu kỳ lạ này?”

Sự tò mò của Jocelyn Bell trước một lĩnh vực mới đầy bất định – cùng công việc đã thúc đẩy cô dành cả thời gian của và Hewish tại Đài Quan sát Thiên Văn Vô tuyến Mullard – cuối cùng đã dẫn tới một khám phá đoạt giải Nobel về các sao xung (pulsar) đầu tiên. Tuy nhiên, Jocelyn Bell lại không nằm trong số những người được nhận giải Nobel.

Khi bước vào những vùng đất mới, con người phải chấp nhận sự không chắc chắn và rủi ro thất bại, bởi không có công thức hay kinh nghiệm nào dự đoán chính xác mọi điều sẽ xảy ra. Ảnh: Mikhail Nilov/Pexels.

Cuộc sống và công việc luôn đặt chúng ta vào những vùng đất mới. “Mới” ở đây có thể là trong một lĩnh vực chuyên môn hoàn toàn mới, hoặc đơn giản là một môn thể thao mới, một bước chuyển trong sự nghiệp hoặc buổi hẹn hò đầu tiên. Nếu bắt đầu chơi golf, gần như chắc chắn cứ tiếp xúc đầu tiên giữa gậy và bóng của bạn sẽ là một thất bại. Quan trọng hơn, hầu hết các sự kiện lớn trong đời, như rời khỏi nhà hay chuyển đến một nơi ở mới, đều đưa chúng ta đến những vùng đất mới. Điều này đúng dù những sự kiện đó là chuyện vui, như kết hôn, hay chuyện buồn, như bố mẹ qua đời.

Các nhà phát minh hoặc nhà khoa học như Edison, Heemstra và Jocelyn Bell đều khám phá vùng đất mới mà chưa ai từng đặt chân đến. Thách thức của những “vùng đất mới” trong bất cứ lĩnh vực nào là bạn cũng không thể tìm kiếm câu trả lời trên mạng rồi dùng nó để né tránh thất bại. Nếu muốn thử đầy sáng tạo, bạn phải tránh xa những điều quen thuộc. Các nhà khoa học chắc chắn sẽ nghiên cứu công trình của những người đi trước và đồng nghiệp để đảm bảo câu hỏi nghiên cứu của chưa được giải đáp, nhưng điều đó không ngăn được thất bại trong các lĩnh vực mới.

Khi bắt đầu một công việc mới, bạn có thể nhận được thông tin từ bạn bè, nhà tuyển dụng hoặc các sách hướng dẫn về công ty, nhưng khi ổn định, gặp gỡ các đồng nghiệp mới và tham gia các cuộc họp, bạn có thể phát hiện ra những khía cạnh của công việc mà bạn không ngờ tới. Nếu công việc không suôn sẻ, điều đó không nhất thiết là do bạn không nghiên cứu kỹ lưỡng. Có thể người đã tuyển bạn và cũng là người bạn từng kỳ vọng được làm việc cùng bỗng nhiên bị điều chuyển sang bộ phận khác, và sếp mới có những kỳ vọng hoàn toàn khác. Để một thất bại được xem là thông minh, trước đó không thể tồn tại bất kỳ công thức, bản thiết kế hay bản hướng dẫn nào có thể giải quyết vấn đề hoặc vẽ chính xác tấm bản đồ cho vùng đất mới ấy.

Một đặc điểm quan trọng của vùng đất mới, cho dù bạn bắt đầu công việc đầu tiên hay lần đầu làm cha mẹ, là sự không chắc chắn. Đó là một phần rủi ro mà bạn phải chấp nhận khi thử một điều mới mẻ. Bạn không thể dự đoán chính xác điều gì sẽ xảy ra.

Mary và Bill lớn lên cùng nhau trong một khu phố rất gần ở thành phố New York vào những năm 1930 và 1940. Trẻ em chơi bóng trên đường phố (không có người giám sát hay những buổi hẹn chơi được sắp xếp trước), còn cha mẹ trò chuyện thoải mái trong sân chung. Mùa hè năm 1953, khi cả Mary và Bill đều trở lại New York sau khi tốt nghiệp đại học, việc Bill giới thiệu Mary với một người mà anh tin rằng có thể sẽ trở thành cô gái mà Bill đang hẹn hò – và là điều rất tự nhiên. Nhưng Mary, người sau này trở thành mẹ tôi, lại rất hoài nghi – không chỉ về cuộc hẹn hò giữa một cô gái hẹn gặp người của Bill.

Khoảng một năm trước đó, bà đã có trải nghiệm tồi tệ với một người đàn ông mà Bill nghĩ bà sẽ thích. Theo thông lệ thời các trường đại học chỉ dành cho một giới vào thập niên 1950, mẹ tôi đã lên một chiếc xe buýt chở đầy những cô gái trẻ khác của Vassar để trải qua một cuối tuần đầy ắp hoạt động: ăn tối, khiêu vũ và giao lưu với các chàng trai của trường Princeton. Người tới được ghép đôi với bà trong cuối tuần ấy là ai? Một người bạn của Bill. Ông ta uống quá nhiều, chỉ nói về bản thân mình, và quá “sấn sổ”. Đối với bà, cuối tuần đó thật lãng phí thời gian. Một thất bại. Thậm chí ở lại Vassar học bài suốt cuối tuần có lẽ còn vui hơn. Bill đã từng đánh giá sai, và mẹ tôi không mấy tin rằng lựa chọn mới này sẽ là người bà thích. Nếu nghe theo lời Bill, bà có nguy cơ lại có thêm một cuộc hẹn thất bại. Nhưng bà cũng không hề muốn quá vội vàng gạt bỏ gu chọn người của bạn. Không có cách nào biết chắc được.