Con người hít thở khoảng 20.000 lần mỗi ngày, khiến chất lượng không khí trở thành yếu tố đáng chú ý đối với sức khỏe. Theo TS Benjamin Bikman, bên cạnh ô nhiễm không khí, nhiều hóa chất trong môi trường sống và thực phẩm cũng có thể liên quan đến tình trạng kháng insulin.

Nội dung này được tác giả phân tích trong chương 13, “Các yếu tố từ lối sống”, thuộc cuốn Vì đâu mà ta bệnh? , do Nhà xuất bản Trẻ phát hành.

Trong số các chất ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5 được nghiên cứu nhiều do có kích thước nhỏ hơn 2,5 micromet, có thể đi sâu vào phổi và xâm nhập vào máu. Các hạt bụi này cùng bụi PM10 có thể kích hoạt phản ứng viêm trong cơ thể.

Khi các hạt bụi độc hại đi vào phổi, tế bào miễn dịch như đại thực bào có thể kích hoạt quá trình sản sinh cytokine, những protein tham gia phản ứng viêm. Các chất này đi vào máu, tác động đến những cơ quan và mô như gan, cơ bắp, từ đó có thể làm suy giảm khả năng đáp ứng insulin.

Khói thuốc lá cũng là yếu tố được tác giả đề cập. Không chỉ người hút thuốc trực tiếp, người hít phải khói thuốc thụ động cũng có thể bị ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng insulin.

Đáng chú ý, tác động của thuốc lá không dừng lại khi khói đã tan. Các hóa chất từ khói thuốc có thể bám lại trên tường, quần áo, ghế nệm và tóc, tạo thành khói thuốc cấp ba. Trẻ nhỏ có nguy cơ tiếp xúc với những chất này khi bò trên thảm hoặc tiếp xúc với quần áo, tóc của người lớn hút thuốc.

Theo nội dung sách, nicotine có thể tác động trực tiếp lên tế bào mỡ, khiến chúng kháng insulin. Chất này cũng có thể ảnh hưởng đến những mô khác, trong đó có cơ. Một nghiên cứu được tác giả dẫn lại cho thấy khói thuốc thụ động có thể kích hoạt quá trình sản sinh ceramide, một loại chất béo có liên quan đến tình trạng kháng insulin.

Ngoài không khí, một số hóa chất có thể xâm nhập vào cơ thể qua thực phẩm và những vật dụng sử dụng hàng ngày. Một trong số đó là bisphenol A (BPA), hóa chất được sử dụng trong sản xuất một số loại nhựa và vật liệu tiếp xúc với thực phẩm.

BPA có thể được tìm thấy trong một số loại chai nhựa, bình sữa trẻ em, đồ chơi bằng nhựa và lớp lót bên trong đồ hộp. Theo tác giả, các nghiên cứu ghi nhận người có nồng độ BPA cao trong máu và nước tiểu thường có nguy cơ kháng insulin cao hơn. Một giả thuyết được đưa ra là BPA có thể mô phỏng hoạt động của hormone estrogen, từ đó ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa trong cơ thể.

Thuốc trừ sâu cũng là nhóm chất cần được chú ý. Một nghiên cứu được dẫn trong sách cho thấy những người có nồng độ thuốc trừ sâu chlorine hữu cơ cao nhất trong máu cũng có nguy cơ phát triển tình trạng kháng insulin cao nhất.

BPA và một số loại thuốc trừ sâu có thể tích tụ trong mô mỡ. Đặc biệt, mỡ nội tạng có khả năng lưu giữ những chất này cao hơn nhiều so với mỡ dưới da. Điều này cho thấy mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn có thể trở thành nơi tích tụ một số hóa chất từ môi trường.

Bên cạnh đó, fructose, một loại đường có trong nhiều thực phẩm chế biến và đóng gói, cũng được đề cập. Thành phần này có thể xuất hiện dưới dạng fructose tinh khiết, sucrose hoặc xi rô ngô giàu fructose.

Theo TS Benjamin Bikman, fructose có liên quan đến tình trạng kháng insulin, có thể thông qua tác động đến quá trình tích trữ mỡ hoặc phản ứng viêm. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có lượng tiêu thụ và tổng thể chế độ ăn uống.

Chất tạo ngọt nhân tạo cũng được tác giả đưa ra như một yếu tố cần tiếp tục nghiên cứu. Dù một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng chất tạo ngọt và tình trạng kháng insulin, bằng chứng hiện có vẫn còn hạn chế. Mối liên hệ thống kê chưa đủ để khẳng định chất tạo ngọt trực tiếp gây ra tình trạng này.

Một nhóm chất khác là lipopolysaccharides (LPS), các phân tử có trong một số loại vi khuẩn. LPS có thể hiện diện trong thực phẩm, nước uống và trong một số trường hợp là không khí. Khi xâm nhập vào cơ thể, chúng có thể kích hoạt phản ứng viêm. Theo nội dung sách, LPS được phát hiện với nồng độ cao hơn trong máu của những người thừa cân hoặc kháng insulin.

Con người không thể kiểm soát hoàn toàn các tác nhân trong môi trường sống, nhưng vẫn có thể chủ động điều chỉnh một số thói quen hàng ngày. Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc, chú ý chất lượng không khí, duy trì giấc ngủ phù hợp, tránh ngồi quá lâu và tăng cường vận động là những việc có thể thực hiện để hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa.

Các mối liên hệ được đề cập trong sách cần được nhìn nhận thận trọng, bởi bằng chứng khoa học về từng chất không giống nhau. Việc phát hiện một yếu tố có liên quan đến kháng insulin không đồng nghĩa yếu tố đó chắc chắn gây bệnh ở mọi người.