Một vài triết gia vĩ đại nhất trong lịch sử đã từng cố gắng, và hầu hết đều thất bại, trong việc trả lời câu hỏi này. Liệu câu trả lời cuối cùng có thể được tìm thấy... trong chiếc iPhone của bạn không?

Không, đường tới hạnh phúc không phải là sử dụng (quá mức) chiếc iPhone, một thứ chắc chắn sẽ làm người ta khổ sở (ta sẽ bàn về điều này sau). Thay vào đó, đường tới hạnh phúc có thể đến từ một nghiên cứu đã thành hiện thực nhờ có những chiếc iPhone và các loại điện thoại thông minh khác.

Điều gì làm con người ta hạnh phúc?

Các nhà nghiên cứu George MacKerron và Susana Mourato, những người dẫn dắt dự án Mappiness mà tôi đã nhắc tới một chút trong phần Giới thiệu, từng tuyển chọn hàng chục nghìn người sử dụng điện thoại thông minh để giúp họ trong công cuộc tìm hiểu về hạnh phúc.

Mappiness gửi ngẫu nhiên tin nhắn đến người dùng vào các thời điểm khác nhau trong ngày để hỏi họ những câu đơn giản về việc họ đang làm gì và tâm trạng họ thế nào.

Từ những câu hỏi đơn giản này, các nhà nghiên cứu đã thu thập được hơn 3 triệu điểm hạnh phúc - gấp bội so với những bộ dữ liệu về hạnh phúc trước đó.

Vậy hơn ba triệu điểm hạnh phúc này cho ta biết điều gì về những thứ làm người ta hạnh phúc? Tôi sẽ trả lời câu hỏi đó ngay đây. Nhưng trước tiên, tôi sẽ bàn về tình hình nghiên cứu hạnh phúc trước khi các dự án dựa trên điện thoại thông minh như Mappiness xuất hiện.

Một trong những bài học then chốt từ các nghiên cứu nhỏ, dựa trên khảo sát - vốn là phương pháp phổ biến trước thời đại điện thoại thông minh, là: Chúng ta rất tệ trong việc nhận biết điều gì khiến mình hạnh phúc. Và chúng ta thật sự rất cần những dự án như Mappiness để mang lại vài chỉ dẫn hữu ích về hạnh phúc.

Hạnh phúc có khi đơn giản nhưng cũng rất khó để định nghĩa. Ảnh: The Asian Age.

Nhận thức sai lầm về những điều khiến cho con người hạnh phúc

Bạn nghĩ mình sẽ hạnh phúc đến mức nào nếu có được công việc mơ ước? Bạn sẽ khổ sở ra sao nếu ứng cử viên chính trị bạn yêu thích thất bại? Còn nếu bị người yêu chia tay thì sao?

Nếu bạn giống như người bình thường, câu trả lời của bạn cho những câu hỏi này có lẽ sẽ đại loại như: “rất hạnh phúc nếu có được công việc mơ ước”, “rất khổ sở nếu ứng cử viên của tôi thua”, và “còn khổ hơn nếu bị người yêu đá”.

Rất có thể tất cả những câu trả lời ấy đều sai. Một nghiên cứu đột phá về hạnh phúc của Daniel Gilbert cùng các cộng sự đã cho thấy như vậy.

Nghiên cứu này gồm hai phần.

Trong phần thứ nhất, các nhà nghiên cứu hỏi một nhóm người những câu hỏi như tôi vừa nêu ở đoạn đầu.

Chẳng hạn, trong một thí nghiệm, họ tuyển một nhóm trợ lý giáo sư gồm những người đang nỗ lực để có được công việc mơ ước: Một vị trí giáo sư có biên chế. Các nhà nghiên cứu hỏi hạnh phúc tương lai của họ phụ thuộc nhiều bao nhiêu vào quyết định bổ nhiệm này.

Cụ thể, họ được yêu cầu hình dung mức độ thay đổi hạnh phúc của mình trong hai lối rẽ cuộc đời: Lối rẽ 1 - được bổ nhiệm; Lối rẽ 2 - bị từ chối.

Với tư cách là người đã dành phần lớn cuộc đời trưởng thành quanh quẩn với các trợ lý giáo sư - những người chẳng làm gì mấy ngoài ăn, ngủ và cố được vào biên chế - tôi thấy kết quả này không có gì đáng ngạc nhiên.

Các trợ lý giáo sư dự tính rằng họ sẽ hạnh phúc hơn đáng kể với Lối rẽ 1 hơn là Lối rẽ 2. Họ cho rằng việc được bổ nhiệm sẽ mang lại nhiều năm hạnh phúc.

Trong phần hai của nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã khéo léo tuyển chọn một nhóm đối tượng khác: Những người từ chính ngôi trường đại học ấy mà trước đây đã từng trải qua quá trình bỏ phiếu xét biên chế.

Họ là những người đã thực sự đi qua các ngã rẽ cuộc đời mà nhóm trợ lý giáo sư kia chỉ mới hình dung. Một số người trong số họ đã đạt được phần thưởng lớn (được bổ nhiệm), một số thì không.

Các nhà nghiên cứu yêu cầu tất cả những người này báo cáo mức độ hạnh phúc hiện tại của họ. Kết quả ra sao? Không có sự khác biệt đáng kể nào trong mức độ hạnh phúc được báo cáo giữa những người được bổ nhiệm và những người bị từ chối cả.

Nói cách khác, dữ liệu từ các chủ thể chưa từng được bổ nhiệm chứng minh rằng các học giả nghĩ việc được bổ nhiệm sẽ mang lại cho họ một sự gia tăng hạnh phúc kéo dài nhiều năm. Dữ liệu từ những người sau khi được bổ nhiệm lại cho thấy việc đó không mang lại sự gia tăng như mong đợi.

Elliot Ferguson1 đã trải nghiệm bài học này. Gần đây ông trả lời một câu hỏi trên Quora về cảm giác ra sao sau khi bị từ chối bổ nhiệm. Ông nói mình đã “suy sụp” hồi năm 1976 khi bị từ chối bổ nhiệm vào khoa tâm lý học trường Đại học Wisconsin-Madison.

Sau khi đã toàn tâm toàn ý hướng về mong muốn đạt được vị trí đó, ông hoàn toàn không chuẩn bị tinh thần cho khả năng bị từ chối. Nhưng giống như nhiều người khác, ông đã chứng tỏ sự kiên cường của mình. Ông xây dựng sự nghiệp kinh doanh với tư cách là một doanh nhân và nhà tư vấn.

Ông thích làm việc với những “người thông minh, sáng tạo và thú vị ngoài giới học thuật” và đánh giá cao hiệu quả thực tiễn của công việc kinh doanh. Ba mươi bảy năm sau ngày bị từ chối bổ nhiệm, ông có thể nói: “Tôi dám nói, cảm ơn Đại học Wisconsin vì đã từ chối bổ nhiệm tôi. Đó là điều đúng đắn các vị có thể làm cho chính mình và là điều tốt nhất các vị từng làm cho tôi.”

Dữ liệu từ Gilbert và các đồng tác giả của ông cho thấy rằng câu chuyện của Ferguson rất phổ biến. Các học giả rồi sẽ phục hồi tinh thần sau khi bị từ chối bổ nhiệm, kể cả khi họ từng nghĩ rằng mình sẽ không thể vượt qua.

Không chỉ riêng các học giả - những người đang tìm cách thăng tiến trong sự nghiệp - mới không đoán được mình sẽ phản ứng thế nào với những biến cố trong đời.

Gilbert và các nhà nghiên cứu khác đã sử dụng phương pháp tương tự để kiểm tra liệu con người có thể dự đoán mức độ hạnh phúc của mình sau các sự kiện lớn khác hay không - chẳng hạn như chia tay tình cảm hoặc những diễn biến chính trị quan trọng.

Con người thường xuyên dự đoán rằng những sự kiện như vậy sẽ dẫn đến thay đổi lớn trong mức độ hạnh phúc của họ. Nhưng những người đã trải qua những sự kiện đó lại bảo rằng chúng không tạo ra khác biệt đáng kể nào trong mức độ hạnh phúc về lâu dài của họ. Nói cách khác, những sự kiện mà ta cho là khủng khiếp và không thể chịu đựng nổi hóa ra lại không tồi tệ như tưởng tượng.

Vậy tại sao chúng ta lại kém cỏi trong việc dự đoán điều gì làm mình hạnh phúc như thế? Một phần của vấn đề là chúng ta thật sự dở tệ trong việc nhớ lại những gì từng làm mình hạnh phúc hay bất hạnh trong quá khứ.

Rốt cuộc, thật khó để dự đoán điều mà ta thậm chí không thể nhớ nổi. Làm sao ta biết là mình rất dở nhớ lại các cảm xúc đã qua? Bằng chứng cho điều này tới từ một nghiên cứu quan trọng, vừa cực kỳ thông minh lại vừa làm người ta cực kỳ khó chịu.