Nhân chi sơ tính bản ác?

Trong tác phẩm nổi tiếng Tính bản ác (nhan đề tiếng Anh: People of the Lie: The Hope for Healing Human Evil), Tiến sĩ Y khoa, nhà tâm lý học người Mỹ M. Scott Peck đã tiếp cận một chủ đề gai góc xét từ cả góc độ khoa học lẫn tâm linh.

Bằng lối kể chuyện hấp dẫn, TS Peck đưa độc giả vào phòng khám của mình, để họ quan sát những phen va chạm với "cái ác" điển hình trong nhiều chục năm làm nghề của ông. Đó hoàn toàn không phải những kẻ thủ ác, những tên tội phạm mà chúng ta thấy trên báo đài truyền thông hay ở trại giam, tòa án; mà là những người bình thường, bề ngoài hầu như chẳng hề phạm tội lỗi gì nghiêm trọng.

Sách tâm lý học Tính bản ác. Ảnh: T.A.

Cái ác tế vi len lỏi trong đời sống

Mở đầu là ca bệnh về một người đàn ông mắc phải chứng ám ảnh cưỡng chế, sau thời gian dài trị liệu đã bắt đầu có tiến triển nhưng chưa thể đoạn tuyệt với những suy nghĩ về cái chết không ngừng bám víu trong đầu óc. Ngày nọ, anh nảy ra một ý tưởng: lấy tính mạng mình ra giao kèo với quỷ Satan. Tưởng chừng đây là liều thuốc tiên vô hại, nhưng bác sĩ của anh - TS Peck - đã chỉ ra cái nguy hiểm tiềm tàng: Một hành động bề ngoài chỉ là nghi lễ mang tính hình thức có thể gieo mầm cho cái ác.

Dĩ nhiên độc giả sẽ phần nào hoài nghi quan niệm "cái ác" mà tác giả đang đề cập. Suy ngẫm từ chính lời nhận xét vu vơ của cậu con trai mình, rằng "evil" (ác quỷ) chính là "live" (sống) viết ngược lại, M. Scott Peck đưa ra định nghĩa: "Cái ác là thứ đối nghịch với sự sống. Nó chống lại sự sống. Nó tước đoạt sự sống". Biểu hiện rõ rệt nhất của nó là sự dối trá, được che đậy bên dưới những lấp liếm ngụy trang.

Để nhấn mạnh hơn ý kiến cho rằng tâm lý học cần quan tâm sâu sắc hơn đến chủ đề "cái ác", tác giả kể về một số trường hợp khác ông đã va chạm, trong đó có hai ca đặc biệt gây chú ý xoay quanh hai thiếu niên: Bobby được cha mẹ tặng cho khẩu súng mà anh mình đã dùng để tự sát; còn Roger liên tục bị cha mẹ khước từ những mong muốn và nguyện vọng chính đáng rồi cuối cùng là tống vào trường nội trú quân đội.

Phụ huynh của cậu bé đầu tiên là những người lao động chăm chỉ, ít học, và qua cuộc nói chuyện được trích lại, bộc lộ bản tính vô tâm, thậm chí không ý thức được tác động từ hành vi của mình. Trái lại, cha mẹ cậu bé thứ hai thuộc về giới tri thức, có địa vị, luôn tỏ ra sốt sắng chăm lo cho con trai, song thực chất lại tinh vi làm những điều trái với đề xuất của chuyên gia lẫn thỉnh cầu của đứa con. Điểm chung là cả bốn vị phụ huynh này đều không mảy may nhìn nhận được vấn đề và bày tỏ thái độ bất hợp tác.

Peck lập luận rằng trẻ em dễ trở thành nạn nhân của cái ác, bởi sức khỏe thể chất và tinh thần hãy còn trong giai đoạn và phát triển, và quan trọng là các em phụ thuộc vào cha mẹ của mình, không chỉ như những người nuôi dưỡng, mà còn như những hình mẫu cận cảnh nhất về đời sống.

Hai ví dụ nhiều phần tương đồng trên đây có kết cục trái ngược: Peck đã thành công can thiệp vào trường hợp của Bobby, nhưng không đạt được kết quả gì ở trường hợp của Roger, đơn giản vì ông đã không thể vận dụng được quyền lực cần thiết. Ở đây còn chỉ ra một thực tế đáng sợ: học thức không thể đảm bảo những hành vi và lựa chọn đúng đắn trong nuôi dạy con cái, mà đôi khi còn có thể trở thành "tấm khiên", thậm chí là lý do (bảo vệ thể diện chẳng hạn) để nhiều bậc cha mẹ đưa ra quyết định có thể ảnh hưởng đến toàn bộ cuộc đời con trẻ.

Trả lời cho câu hỏi mà nhiều độc giả có thể bật ra từ hai trường hợp này: sao cái ác lại "có đôi có cặp" chứ không xuất hiện chỉ ở một trong hai vị phụ huynh, M. Scott Peck tiếp tục mổ xẻ hai trường hợp khác để khắc họa mối quan hệ "cộng sinh" - một thuật ngữ vốn dùng trong sinh học để chỉ những màn hợp tác "đôi bên cùng có lợi" - nhưng trong tâm lý học lại mang nét nghĩa tiêu cực trái ngược hoàn toàn.

Hartley mang bệnh trầm cảm 10 năm và hoàn toàn phụ thuộc về tài chính, thể chất, tinh thần vào vợ mình là Sarah, người không tiếc lời nhiếc móc và than phiền về người chồng "vô dụng", song vẫn tiếp tục ở lại trong cuộc hôn nhân - họ là ví dụ điển hình cho sự cộng sinh bệnh hoạn.

Suốt những năm tháng trưởng thành, Billie thân thiết với người mẹ lăng nhăng luôn kêu gọi con gái bè phái chống lại người bố thâm trầm, rồi cô trở thành một thiếu nữ hấp dẫn, khao khát tình yêu nhưng không giữ được một ai bên mình lâu dài và gặp nhiều khó khăn trong việc tự lập và trưởng thành. Phải mất nhiều năm, trải qua những thay đổi sinh hoạt tưởng chừng đơn giản mà khó nhọc, cô mới dần nhận ra được bản tính độc hại nơi mẹ mình - thứ cũng đã nảy mầm nơi chính bản thân cô. Mối quan hệ của họ cũng là một kiểu cộng sinh bệnh hoạn.

Tiến sĩ Y khoa, nhà tâm lý học người Mỹ M. Scott Peck, tác giả các cuốn sách Con đường chẳng mấy ai đi, Tính bản ác.

Một căn bệnh cần nghiên cứu phương thuốc

M. Scott Peck đề xướng quan niệm xem cái ác là bệnh lý - tức đặt ra bài toán phải tìm phương thuốc cho căn bệnh này, dẫu cho phản ứng tự nhiên của phần lớn chúng ta là xa lánh cái ác.

Muốn làm vậy, cấp thiết phải có những nghiên cứu chuyên sâu về cái ác - một điều không dễ dàng vì không phải lúc nào cái ác tế vi cũng dễ dàng lộ diện hoặc tự mình tìm đến phòng khám của bác sĩ. Thậm chí có những trường hợp, dù được tiếp xúc với cái ác, bác sĩ vẫn còn lúng túng suốt một thời gian dài mới có thể đi đến kết luận - như Peck khẳng định, phải luôn cẩn trọng và suy xét toàn diện, thấu đáo khi đưa ra chẩn đoán này.

Một điều khiến cuốn sách trở nên chân thực và gần gũi, chính là ở chỗ tác giả thẳng thắn thừa nhận những hạn chế về chuyên môn và kinh nghiệm của mình: ông tiếc nuối khi nhìn lại những thất bại trong quá khứ, và cho rằng ở thời điểm chín chắn hơn trong sự nghiệp, hẳn ông đã có thể làm khác đi, làm tốt hơn. Ông thậm chí thuật lại hai lần tham dự nghi lễ trừ tà - hành động có thể khiến ông bị gán cho tội "phản khoa học" - nơi ông được giáp mặt Satan (có thể được hiểu như một nhân cách của người mang rối loạn đa nhân cách), với mong muốn hiểu rõ hơn về cái ác.

Ngay từ Lời mở đầu, TS M. Scott Peck đã không ngần ngại tỏ rõ: Ông viết cuốn sách này với đức tin Ki-tô thấm đẫm. Một lời mào trước có thể làm chùn lòng nhiều độc giả vô thần hay mang trong lòng một đấng linh thiêng khác.

Nhưng rồi từng bước thuyết phục độc giả, ông cho thấy những suy tư và lập luận của mình, có thể không dựa trên nền tảng lý tính thuần túy hoàn hảo của khuôn khổ "khoa học" thông thường, nhưng luôn hợp lẽ với tri thức thường quy (mà đa phần chúng ta đều đã hiểu biết, chỉ còn đợi chờ một kiến giải sâu sắc toàn vẹn hơn), và do vậy, thật gần gũi với những gì nhân văn và bác ái nhất nơi con người. Tâm lý học về cái ác mà ông trông mong có thể xây dựng, là một nền "tâm lý học chữa lành".

Đi sâu vào những luận giải giàu tính triết học và tôn giáo, M. Scott Peck không gây nhiều trúc trắc cho độc giả, mà trái lại, giải thích bằng ngôn từ sáng rõ để cho thấy quyền tự quyết của con người, dựa trên yêu thương, lương tri, thấu hiểu, bao dung, trong hành trình thuần hóa cái ác.

Tính bản ác của M. Scott Peck đã thành công dẫn nhập vào một chủ đề tưởng chừng khô khan và có phần... đáng sợ bằng một lối viết dễ hiểu, gần gũi, đồng thời vẫn không kém phần sâu sắc và gợi nhiều suy ngẫm để mỗi người tự soi chiếu chính mình cũng như thấu hiểu hơn thế giới xung quanh.

Tốt nghiệp Đại học Harvard và Đại học Case Western Reserve, TS M. Scott Peck là tác giả, nhà tư tưởng và chuyên gia tâm thần học có tầm ảnh hưởng bậc nhất thế kỷ 20 tại Mỹ. Cách nhìn nhận rằng "cuộc đời này rất khó sống" và "phát triển bản thân là một nhiệm vụ phức tạp, gian khó và kéo dài cả đời" thể hiện rõ nét qua tác phẩm nổi tiếng Con đường chẳng mấy ai đi của ông. Tác phẩm của M. Scott Peck đều bắt nguồn từ những trải nghiệm sống của bản thân và kinh nghiệm tâm lý trị liệu thực tế nên dễ tạo đồng cảm và có sức thuyết phục cao.