Nhà văn viết tự truyện kiểu hư cấu, người thân bị xúc phạm danh dự?

Bán tự truyện ngày càng phổ biến ở châu Âu nhưng cũng gây tranh cãi vì dễ động chạm đến người thật. Ảnh: Shutterstock.

Nhà thơ Ba Lan Czesław Miłosz từng nói: "Khi một nhà văn ra đời trong một gia đình, gia đình đó coi như chấm dứt". Ý kiến này dường như vận vào gia đình nhà sử học kiêm tiểu thuyết gia người Pháp Cécile Desprairies. Sau khi xuất bản cuốn bán tự truyện La Propagandiste (Tạm dịch: Người tuyên truyền), bà bị anh trai và em họ kiện ra tòa vì cho rằng cuốn sách xúc phạm danh dự người mẹ quá cố và cậu họ.

Tranh cãi quanh bán tự truyện, thể loại kết hợp giữa tự truyện và tiểu thuyết, không còn là chuyện mới nhưng vụ kiện của Desprairies làm nổi bật ranh giới mong manh giữa hư cấu và tổn thương thật sự. Khi tác giả mượn đời sống cá nhân làm chất liệu sáng tác, việc bị chính người thân phản ứng gay gắt là hệ quả không mấy dễ chịu.

Xúc phạm người đã khuất?

Cuốn sách của Cécile Desprairies có nhân vật chính là Coline, người con gái kể lại tuổi thơ có mẹ nghiện morphine và từng kết hôn với một người chồng ủng hộ phát xít, làm áp phích tuyên truyền thời chính quyền Vichy (chế độ hợp tác với Đức Quốc xã tại Pháp trong Thế chiến II - PV). Tác phẩm được đưa vào danh sách đề cử giải Goncourt 2023 và được giới phê bình khen ngợi.

Dù tác phẩm được gắn mác hư cấu, người thân của Desprairies, gồm anh trai và một người em họ, đã đệ đơn kiện bà vì cho rằng hình ảnh người mẹ và một người cậu trong truyện quá giống người thật. Họ gọi đây là “hành động trả thù gia đình”, đồng thời yêu cầu cuốn sách bị thu hồi và tiêu hủy vì phỉ báng người đã khuất.

Desprairies bác bỏ việc tác phẩm là một tiểu thuyết "ám chỉ" (roman à clef - viết về người thật dưới lớp nhân vật hư cấu). Tuy vậy, trong một cuộc phỏng vấn truyền hình năm 2023, bà thừa nhận cảm hứng của truyện đến từ tuổi thơ, đồng thời nói: "Phần lớn những người tôi dựa vào để sáng tác đã qua đời, nên tôi cảm thấy có sự giải phóng trong lời văn và những câu chuyện được kể".

Nhà sử học kiêm tiểu thuyết gia Cécile Desprairies đối mặt với vụ kiện từ người thân vì nội dung cuốn tiểu thuyết được cho là mô phỏng đời thực. Ảnh: PR.

Luật sư của nữ nhà văn lập luận việc nhận diện ai là nguyên mẫu trong sách đòi hỏi kiến thức gia phả hoặc khả năng tiên đoán. Đó là điều mà độc giả bình thường không thể có. Vì vậy, không thể nói tác phẩm đã trực tiếp xúc phạm bất kỳ ai đang sống.

Tuy nhiên, nguyên đơn dựa vào điều khoản “phỉ báng ký ức người đã chết” trong luật pháp Pháp để kiện. Dù điều luật này tồn tại, các chuyên gia nhận định khả năng thắng kiện là thấp, trừ khi họ chứng minh được rằng chính danh dự của họ bị ảnh hưởng thay vì người đã mất.

Vụ kiện khó thành công

Bán tự truyện là thể loại do nhà văn Pháp Serge Doubrovsky đặt tên năm 1977 và ngày càng phổ biến ở châu Âu. Các tác phẩm như My Struggle (Tạm dịch: Cuộc đấu tranh của tôi) của Karl Ove Knausgård hay My Brilliant Friend (Tạm dịch: Người bạn tuyệt vời của tôi) của Elena Ferrante đều thuộc thể loại này.

Các tác phẩm bán tự truyện thường khai thác ký ức cá nhân, đặc biệt là những trải nghiệm gia đình đau thương. Tuy nhiên, viết về mình thường kéo theo chuyện viết về người khác và đôi khi là viết trúng nỗi đau của ai đó.

Tại Na Uy, một số vụ kiện từng được đe dọa nhưng chưa dẫn đến hành động pháp lý. Thay vào đó, những người bị nhắc đến chọn cách đáp trả bằng một tác phẩm khác. Vợ cũ của Knausgard đã viết tiểu thuyết phản bác phiên bản của ông; chị gái nhà văn Vigdis Hjorth và cả người tình cũ bị nghi mô tả trong sách cũng xuất bản các tiểu thuyết phản biện.

Bán tự truyện là thể loại do nhà văn Pháp Serge Doubrovsky đặt tên năm 1977. Ảnh: JF Paga/Grasset.

Song, ở Pháp, nền pháp lý với các điều khoản về quyền riêng tư mơ hồ lại tồn tại song song với một phong cách viết đầy ẩn dụ, khiến khả năng kiện tụng cao hơn. Trước Desprairies, nhà văn Christine Angot từng bị buộc bồi thường 40.000 euro (gần 47.000 USD) vì mô tả bạn gái cũ của nhân tình trong tiểu thuyết. Tác giả Camille Laurens cũng từng bị chồng kiện vì sử dụng tên con gái chung trong tác phẩm.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng vụ kiện của Desprairies nhiều khả năng sẽ không thành công. Luật pháp Pháp hiện chỉ bảo vệ danh dự người đang sống, trừ khi nguyên đơn chứng minh được chính danh tiếng của mình bị ảnh hưởng.

"Lòng tự tôn gia đình là một nền tảng pháp lý tồi tệ và là chất liệu văn chương còn tệ hơn nữa", luật sư Mark Stephens nhận xét. Dự kiến phán quyết sẽ được tuyên vào ngày 17/3 tới.