Trên địa bàn thành phố, ở những vùng ven, ngoại thành còn có một số nhà cổ truyền thống và những kiểu nhà kiến trúc phối hợp Đông - Tây của những nhà giàu có xưa, hiện xuống cấp nhưng không có điều kiện bảo tồn, lưu giữ.

Theo nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu đô thị thì hiện nay thành phố còn khoảng 10 ngôi nhà cổ dân gian truyền thống còn khá nguyên vẹn.

Tiêu biểu như Nhà cổ trong khuôn viên Tòa Tổng Giám mục TP.HCM (180 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3 cũ) vốn là Dinh Tân Xá từ cuối thế kỷ XVIII; nhà cổ của học giả Vương Hồng Sển...

Cùng với thực trạng sử dụng và bảo tồn của nhiều ngôi nhà khác ở vùng Gia Định, Phú Nhuận, Gò Vấp... có thể nhận thấy những ngôi nhà này là dấu tích kiến trúc điển hình một thủa của Sài Gòn xưa, mỗi một căn nhà là một câu chuyện hấp dẫn từ lịch sử hình thành cho đến vẻ đẹp đi cùng năm tháng.

Tuy nhiên, dưới tác động của thời gian, của con người, chúng đang đứng trước nguy cơ bị biến đổi và biến mất hoàn toàn.

Nhà cổ Vương Hồng Sển. Ảnh: NLĐO.

Hiện nay, các nhà cổ thường ở vào tình trạng:

- Vật liệu xây dựng đã hư hỏng nặng vì không phải loại vật liệu bền vững trong điều kiện khí hậu nóng ẩm mưa nhiều.

- Buộc phải thay đổi hay xây mới về kiến trúc (một phần hay toàn bộ) do nhu cầu của chủ nhà (cũ hoặc mới).

- Sự thay đổi chủ sở hữu có thể làm cho ngôi nhà bị tháo dỡ, bán đi toàn bộ khung nhà bằng gỗ quý để xây dựng ở nơi khác, hoặc bán từng bộ phận kiến trúc cũng như trang trí (có giá trị như đồ cổ).

- Sự thay đổi cảnh quan xung quanh làm cho nhà cổ dân gian trở nên “lạc lõng” trong cảnh quan hiện đại.

Đồng thời, giá trị đất đai ở vùng đô thị cũ ngày càng tăng. Vì vậy chủ sở hữu có nhu cầu bán đất/nhà để giải quyết đời sống.

Do vậy, công tác bảo tồn gặp rất nhiều khó khăn về thủ tục và đòi hỏi một nguồn đầu tư tài chính rất tốn kém.

Những yếu tố kể trên đã tác động và làm cho “tính cổ” trong một ngôi nhà không còn đồng bộ và mất đi giá trị kiến trúc của nó.

Nhà cổ trên đường Nơ Trang Long.

Tình trạng những ngôi nhà chưa bị biến dạng nhưng xuống cấp trầm trọng nguy hiểm cho người ở rất phổ biến.

Mặt khác, các ngôi nhà cổ truyền thống thuộc sở hữu tư nhân nên việc làm hồ sơ công nhận di tích chưa có hiệu quả, những ngôi nhà được xếp hạng rồi thì khó khăn trong việc sửa sang nếu có hư hại.

Bên cạnh đó, các đồ án quy hoạch đô thị đã không chú ý đến việc khoanh vùng bảo tồn cảnh quan khu vực nhà cổ; đồng thời hệ thống thủ tục pháp lý rườm rà cũng gây tác động không nhỏ trong công tác bảo tồn nhà cổ dân gian truyền thống.

Ngôi nhà của cố học giả Vương Hồng Sển dù đã được xếp hạng di tích cấp thành phố nhưng do tình trạng sở hữu và cư trú phức tạp nên hầu như không thể bảo tồn làm “Nhà bảo tàng Vương Hồng Sển”, thậm chí cũng không thể trùng tu, tôn tạo.