Ở Nam Bộ, tại những đô thị nhỏ hay vùng ven, ngoại thành của đô thị Sài Gòn lại có những ngôi nhà xưa kiến trúc truyền thống kết hợp với bố trí nội thất theo kiểu Pháp.

Vật liệu chủ yếu là gỗ quý nhưng tường gạch mái ngói có khi đổ mái bằng một đoạn trên hàng hiên (hàng ba - như cách gọi ở Nam Bộ), nền lát gạch bông của Pháp, có ô thông gió, cửa sổ hai lớp: cửa kính lấy sáng và cửa chớp bằng gỗ cho thông thoáng.

Không gian nội thất nhà trên, nhà chính gồm gian giữa để thờ cúng, tiếp khách, hai gian bên là nơi sinh hoạt chung của gia đình, nơi ở của nam giới hoặc khách ở xa đến khi nhà có việc đám, hai bên là gian buồng hay chái là nơi sinh hoạt của phụ nữ.

Nếu có nhà bếp hay nhà ngang/dưới cũng là nơi sinh hoạt gia đình. Khu vệ sinh chung khuất ở phía sau.

Nhiều ngôi nhà kiểu này đã xây thành nhà lầu, tầng trệt là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung, trên lầu là không gian sinh hoạt của gia đình, đã có phòng riêng cho vợ chồng, con cái, thậm chí có cả phòng khách.

Trong nhà đã có nhiều đồ dùng của Pháp. Không gian nhà cổ rộng thoáng, trước là sân rộng, phía sau và xung quanh có khi là vườn cây ăn trái lâu năm, hàng rào và cánh cổng bằng sắt đúc hoa văn.

Chủ nhân của những ngôi nhà “Đông - Tây kết hợp” này là thường là người Việt, người Hoa, là những điền chủ, quan lại hay người giàu có, có thể không có nguồn gốc gia thế lâu đời như chủ nhân những ngôi nhà cổ dân gian mà là những người giàu có từ thời Pháp thuộc.

Những ngôi nhà cổ loại này phần lớn cũng rơi vào tình trạng giống như nhà cổ dân gian: xuống cấp vì không được tu sửa thường xuyên, cấu trúc thay đổi do nhu cầu của chủ nhân, do thay đổi chủ sở hữu có khi biến thành công sở hay nhà tập thể.

Phổ biến nhất là tình trạng chuyển đổi sở hữu, phá đi để xây dựng công trình mới do giá trị đất đai lớn mà ít người nhận thức được và đánh giá đúng về giá trị lịch sử - văn hóa của công trình.

Điển hình là một số trường hợp như “nhà chú Hỏa” nay là Bảo tàng Mỹ thuật 97 Phó Đức Chính, quận 1 cũ, “Biệt thự Phương Nam” ở đường Võ Văn Tần - Bà Huyện Thanh Quan, quận 3 cũ đã được bán với giá cả triệu USD; ngôi nhà cổ gần trăm tuổi ở số 237 đường Nơ Trang long, quận Bình Thạnh cũ... được đánh giá là “có giá trị điển hình về mặt lịch sử - văn hóa, cảnh quan đô thị, kiến trúc - nghệ thuật...

Trên đường Bến Vân Đồn (phường Vĩnh Hội, TP.HCM) có ngôi nhà cổ 2 tầng, từng là trụ sở chính của hãng nước mắm Liên Thành, một trong những thương hiệu lớn nhất Sài Gòn xưa. Ngôi nhà này không chỉ có giá trị kiến trúc mà còn gắn liền với phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20. Ảnh: Tiền Phong.

Những biệt thự thuộc nhóm này cần bảo tồn nguyên trạng”. Trừ “nhà chú Hỏa” là công sở được bảo tồn khá tốt, “Biệt thự Phương Nam” do không có kinh phí bảo quản nên cũng bị xuống cấp, ngôi nhà ở Bình Thạnh theo tác giả Phạm Công luận là căn nhà tráng lệ, đẹp đẽ nhất ở khu vực ngã năm Bình Hòa.

Năm 2013, ngôi nhà bên ngoài đẹp đẽ nhưng nhìn kỹ có những mảng tường nứt phải vá lại bằng xi măng. Trần nhà rụng lớp xi măng, lộ ra sườn gỗ mục, tưởng chừng có thể sớm sập bất cứ lúc nào.

Và trên thực tế, ngôi biệt thự cổ này mới bị tháo dỡ vào tháng 6 năm 2016, với lý do nhà xuống cấp có khả năng tai nạn vào mùa mưa, đồng thời do đã làm thủ tục xin tháo dỡ nhiều tháng nhưng chưa được cho phép.

Sự việc này lại khiến dư luận tiếc nuối và một lần nữa dấy lên mối quan tâm về số phận những công trình cổ xưa tại Sài Gòn - Gia Định.

Nhà cổ ở các thành phố là một điển hình thường được dẫn ra khi bàn luận về đề tài bảo tồn di sản văn hóa đô thị. Bởi vì, hầu hết nhà cổ thuộc về sở hữu tư nhân, tức là giá trị kinh tế của đất, của nhà là của chủ sở hữu, nhưng giá trị lịch sử, kiến trúc nghệ thuật của nhà cổ còn là di sản văn hóa đô thị, nếu có giá trị đặc biệt thì còn là của quốc gia.

Vì vậy, hơn mọi loại hình di sản văn hóa vật thể, nhà cổ thể hiện “mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển” rất khó dung hòa hay thỏa hiệp.