Khi hoàn thành nhà nguyện, Matisse nói: “Hành lý của tôi đã đóng xong”. Dự án này rút kiệt sức lực ông. Mắt ông đau khủng khiếp, ông gặp vấn đề hô hấp, và quả tim cũng gây cho ông nhiều rắc rối.

Cha Couturier tả rằng ông ở trong một trạng thái buồn bã, và cha ông lúc nào cũng hiện diện trong tâm trí ông. Lydia cũng kiệt sức; hành lý của cô vẫn cất trong tủ. Matisse không chịu ngừng, vẫn tiếp tục thể nghiệm và đẩy xa ranh giới nghệ thuật của mình. Mùa hè năm 1952, ông bắt đầu một dự án trang trí cho phòng ăn và đại sảnh nhà mình ở Regina.

Phụ nữ và khỉ trang hoàng cho không gian bên trên lối đi từ phòng ăn đến đại sảnh. Sự tối giản kiểu truyện tranh của những mô típ lam đậm trải dọc bức bích họa này đẹp đến hút hồn.

Tác phẩm Femmes et singes (Phụ nữ và khỉ) do danh họa người Pháp Henri Matisse thực hiện vào năm 1952. Ảnh: mutualart.

Tiểu luận “Nghệ thuật là gì” của Leo Tolstoy, in năm 1898, đã công kích cái khuynh hướng văn hóa nghệ thuật nhìn chung luôn hướng về những gì phức tạp và nặng tính lý thuyết, thay vì mang tính quần chúng và thật sự nhân bản. Với Tolstoy, hoạt động nghệ thuật là để bị “tiêm nhiễm bởi... cảm giác”.

Bức tranh cắt giấy cuối đời này của Matisse rõ ràng mang tính “tiêm nhiễm”. Ông tạo nên những biểu tượng cộng hưởng, giúp truyền tải cảm giác và ký ức một cách huyền nhiệm - màu xanh gợi cảm này là sắc xanh của biển, của con bướm Matisse mua về từ Paris và của ngọn lửa xanh ông đốt trong bảo tàng đồ chơi nho nhỏ năm nào. Những hình dáng cong cong của các chủ thể truyền tải niềm hân hoan bất diệt của việc ngắm nhìn vạn vật trong quá trình chuyển động.

Bức tranh là một bản hòa tấu của năng lượng; trong khi những người khỏa thân ngồi nghỉ, cánh tay họ vươn ra, hướng đến những con khỉ đang rất mực tăng động như phát tiết năng lượng. Con khỉ bên trái dang tay chân ra và cong mình theo một chuyển động xoắn ốc.

Sự mới mẻ của cấu trúc bích họa dài, giống như một câu văn kể chuyện, cuốn hút người xem dõi theo tình tiết phát triển của nó, khi nó dần dần lật mở trong không gian và thời gian. Cấu trúc bích họa luôn khiến Matisse thích thú. Những hình ảnh nối nhau đều đặn tạo nên một nhịp điệu âm nhạc, làm cái nền cho năng lượng tuôn chảy.

Theo cách bài trí nguyên thủy trong nhà Matisse, nguồn năng lượng tuôn chảy màu lam tiếp tục vòng qua phòng ăn với bức bích họa Hồ bơi, giải phóng một điệu múa nước mạnh mẽ đầy tính nghi thức, còn bức Người nhào lộn lam thì lại vòng xoắn ốc xuống đại sảnh. Đoạn văn miêu tả nghệ thuật Matisse thời kỳ đầu, do Prichard viết, đã nắm bắt được tinh thần của những tác phẩm cuối cùng này:

Tranh Matisse không thể được xem đơn thuần là những gì hiện ra trước mặt, không phải chỉ là những vật thể, mà là những nguồn năng lượng, có định tính, có thực chất, có ngữ tính.

Xem xét chúng dưới dạng những hành động, chúng không trình diễn trước mắt ta những hành động đã thành đã mãn, mà là những lời khuyến dụ ảnh hưởng lên hành động của chúng ta. Chúng không miêu tả lại gì, mà thúc đẩy ta tạo tác theo hướng chỉ của nguồn lực, là cái mà chúng cũng nương theo.