Du khách trải nghiệm ngồi xuồng ba lá, xuôi dọc những con rạch ở cồn Thới Sơn (Đồng Tháp). Ảnh: Phương Lâm.

Đối với dân mới đến nhập cư, dân Nam Bộ luôn sẵn lòng đón nhận, tận tình giúp đỡ, miễn đừng tỏ ra lớn lối, xấc xược. Thầy Hai Rắn (Cây huê xà) vừa tới rạch Thuồng Luồng đã huênh hoang, khoe tài nghệ bị dân chúng phản ứng ngay: “Nói dóc! Chân ướt chân ráo mới tới xứ này không để người ta thương! (…) Sao cho ai nấy ăn ngay ở phải, đừng vì tiền tài mà nói dóc với chúng sinh”(1).

Ngay cả khi thấy tài rồi, phục tài rồi, người ta vẫn không chấp nhận: “Tài của thầy Hai Rắn, ai lại chẳng phục. Ngặt thầy kiêu hãnh quá nên hôm đó không ai muốn thụ giáo, họ bực tức ra về”(2). Chỉ có đem lòng chân thành đối xử mới có thể nhận được sự hậu đãi vô tư và nhiệt tình của người dân.

Mang tâm trạng đầy căng thẳng, mệt mỏi và sẵn sàng đổ máu lên Gành Đá Trắng, tên Hi (Cái vali bí mật) nói thẳng tội giết vợ trốn ra đảo của mình cho Hai Khoánh, tên ăn cắp vặt trốn trại giam Rạch Giá. Khi biết Hai Khoánh trong một phút tham lam hòng chiếm đoạt cái vali bí mật, Hi chép miệng trách: “Mày tệ quá!”; và giao lại đứa con trai bốn tuổi giấu trong vali mà hắn nâng niu như cục vàng, không ghét giận Hai Khoánh nhưng cũng không tha cho kẻ phản bạn.

Hình phạt tất yếu dành cho tội lỗi là kết cục hiển nhiên trong suy nghĩ của người Nam Bộ. Chỉ có những con người chân thành, thẳng thắn, không quanh co lươn lẹo mới xứng đáng tồn tại ở mảnh đất này. Đó là tính phân minh, thưởng phạt rõ ràng, ơn đền oán trả của người Nam Bộ.

Tính cách ông Tư Lịch (Ngày mưa đầu mùa) phổ biến trong số đông dân Nam Bộ, sống bình dị, không bao giờ làm điều sai trái, nhưng cũng không tự nhiên họ làm chuyện anh hùng - bởi anh hùng phải sinh ra trong hoàn cảnh và điều kiện của nó.

Con người bẩm sinh là sợ chết, lại thích sung sướng chứ có ai bình thản trước cái chết và tâm đắc với cuộc sống nghèo khó. Nhưng phải đối diện trước vinh nhục, sống chết, mới thấy rõ khí chất xã hội của từng người.

Dân phương Nam đi vào đất mới là vì sự sống, họ không hề giấu giếm những tật tính chưa hoàn thiện, những phút yếu lòng. Cá tính miền Nam lồ lộ trong đời sống, trên trang viết. Con người ở đây chứng minh được cả quá trình trải nghiệm phức tạp để giữ vững tính người, tính cộng đồng, ví như con nhộng đã phải đau đớn cắt kén, nhả tơ để hóa bướm tung tăng bay trong đời với dáng vẻ vô tư lự.

Bộc trực, nên người Nam Bộ rất nóng tính. Nếu biết mình bị lừa gạt, con người ta sẽ nổi giận. Người Nam Bộ nổi giận tức thì và cũng dễ nguôi cơn giận.

Biết thầy Quít (Đóng gông ông thầy Quít) cuốn gói bỏ trốn, cả làng tức khí họp ở nhà ông hương ấp xử ngay vụ án mà chánh phạm là thầy Quít vắng mặt, đồng lõa là thằng Liệu đồ đệ chân truyền. Họ đòi đóng gông, họ đòi trừng trị, nhưng rồi cơn oán giận đối với thầy Quít dần dần dịu xuống, tha thứ.

Những người nóng tính cũng là những người không để bụng. Họ tuôn trút giận dữ ra ngay, họ bày tỏ phẫn nộ tức thì, và cơn tức giận cũng xẹp xuống nhanh, vì bản chất họ là chân chất, tốt bụng, vô tư.

Tiểu thuyết Vạch một chân trời hay Xóm Bàu Láng cũng vậy; Tư Bá và Hai Tam đồng hội, nhưng vẫn thường nổi sung thiên đến suýt choảng nhau, thậm chí giận dữ bỏ đi; thằng Mến cũng nóng nảy trút giận hờn và kết tội Lão Khăn Đen trong mọi thứ, rồi cũng không thể không cần đến lão.

Người Nam Bộ nóng nảy, nhưng rất ghét thói hung hăng của cặp rằng Be (Nhứt phá sơn lâm), anh Tư Bình Thủy xách búa lội nước đùng đùng lại gần xuồng cặp rằng Be mà chửi “Ỷ làm cặp rằng hả? Đồ tục tĩu! Tao chém mày!”(1).

Hay lật ra bộ mặt giả thanh tra để trộm trâu của tên Hăng-ri Trần, dân làng Bình An nổi giận: “Tôi chém nó mới được!” (Anh hùng rơm). Cơn nóng giận cháy phừng lên, phản ứng trước điều xấu xa, song nếu là điều không đáng, dân miền Nam sẽ chẳng thèm để tâm cho rắc rối.

[...]

Sự kiện tranh chấp đất kẻ thắng người thua giữa hội đồng Hai và cai tổng Ba (Một kiểu anh hùng) dai dẳng, kéo theo những cuộc ẩu đả của bọn gia nhân. Sau mỗi lần bên này khiêu khích là bên kia nổi máu yêng hùng. Dòng máu yêng hùng của hai tay hảo hán này cứ liên tục sôi bừng bừng, chẳng ai chịu ai. Mưu chước, kế sách tung ra chỉ đốt thêm cái tính nóng như lửa của các điền chủ trực tính ở đất Hậu Giang.

Và cũng khai thác được tính nóng nảy, hấp tấp huênh hoang và ác bá của cặp rằng Hực (Yêu cho được), thằng Cưng phối hợp với thằng Trạo và Ba Lự trị hắn một trận cho bõ ghét. Biết cặp rằng Hực rất sợ trâu mắc dịch chết hao tốn tiền và mất chức với thằng Tây Robe, họ bày mưu cho hắn rời khỏi nhà về lẫm lúa Na Rộn xem xét tình hình, thực hiện lời thách thức thằng Cưng dám tự tình với con gái hắn.

Dân nghèo Nam Bộ chân chất, cục mịch, nhưng đừng chọc ghẹo, thách đố chạm đến tâm tính nóng nảy và ương gàn của họ. Bởi ở những con người ấy, tính tình dọc ngang, gan dạ của thuở di dân tìm đất sống vẫn lưu thông trong từng mạch máu, từng tế bào. Tính cách Nam Bộ qua thời gian đã trở nên sắc cạnh, vững bền.

--------------------------

1. Sơn Nam, Hương rừng Cà Mau, Tập 1, Sđd, tr. 34.

2. Sơn Nam, Hương rừng Cà Mau, Tập 1, Sđd, tr. 37.