'Người làm sách phải coi minh bạch dùng AI là một nghĩa vụ đạo đức'

Hiện nay, quy trình "hợp tác" với AI của người viết, của các đơn vị xuất bản sách còn nhiều vướng mắc và mơ hồ. Đơn vị làm sách/tác giả/biên tập viên không dám công khai có AI tham gia vào quá trình viết hoặc biên tập; tri thức Việt đứng trước nguy cơ bị lép vé nếu sử dụng AI thiếu cẩn trọng.

Ông Đào Trung Thành là tác giả cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, nguyên là Phó viện trưởng Viện Blockchain và Trí tuệ nhân tạo (ABAII). Tri Thức - Znews đã gửi tới ông câu hỏi: Làm thế nào để tác giả, người làm sách "sống chung" với AI?

Ông Đào Trung Thành là tác giả cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành. Ảnh: FBNV.

Tác giả, nhà xuất bản có nên công khai việc sử dụng AI?

- Nhiều tác giả, biên tập viên và đơn vị làm sách hiện không dám công khai việc sử dụng AI vì lo ngại độc giả mất niềm tin hoặc đánh giá thấp tác phẩm. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

- Tôi cho rằng minh bạch là một nghĩa vụ đạo đức, nhưng không đồng nghĩa với việc phải công khai mọi chi tiết của quá trình sáng tạo.

Trước hết cần tránh một định kiến khá phổ biến: cứ sử dụng AI là tác phẩm kém giá trị, và không công khai sử dụng AI thì đương nhiên là thiếu trung thực. Một tác giả dùng AI để sửa chính tả, kiểm tra lỗi diễn đạt; người khác dùng AI để phản biện lập luận; và một người thứ ba giao gần như toàn bộ việc nghiên cứu, viết sách cho AI rồi đứng tên mình, rõ ràng là ba trường hợp khác nhau. Nếu gộp tất cả vào cùng một nhãn "có sử dụng AI", chúng ta đã bỏ qua những khác biệt quan trọng về đóng góp sáng tạo và trách nhiệm.

Trong Chương 2 cuốn Đạo đức AI, nguyên tắc và thực hành, tôi phân biệt minh bạch (Transparency) với công khai (Public disclosure). Minh bạch phải phù hợp với vai trò của người tiếp nhận thông tin và mục đích của việc cung cấp thông tin ấy. Độc giả có quyền biết những điều có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách họ đánh giá nguồn gốc, tính xác thực và độ tin cậy của tác phẩm, nhưng không nhất thiết có quyền xem toàn bộ lịch sử làm việc hay mọi câu lệnh tác giả trao đổi với AI.

Ông Đào Trung Thành trong buổi giới thiệu sách.

Về mặt đạo đức chuẩn tắc (Normative ethics), đây là vấn đề liên quan đến nghĩa vụ trung thực và tôn trọng quyền tự chủ của độc giả. Một người mua hồi ký vì tin rằng đó là trải nghiệm và suy tư của tác giả có thể có những kỳ vọng khác với người mua một cuốn sách tra cứu kỹ thuật.

Tôi nghiêng về nguyên tắc minh bạch tương xứng với đóng góp thực chất của AI và nguy cơ gây hiểu lầm cho người đọc. Nhưng ranh giới ấy không dễ xác định.

Một tác giả đưa ra toàn bộ ý tưởng, luận điểm, rồi để AI viết bản thảo đầu tiên trước khi tự biên tập và kiểm chứng thì có nghĩa vụ công khai đến mức nào? Tôi nghĩ đó là câu hỏi cần tiếp tục tranh luận, thay vì vội đặt ra một tỷ lệ phần trăm văn bản do AI tạo ra rồi xem đó là ranh giới đạo đức.

- Trong trường hợp tác giả công khai sử dụng AI, liệu như vậy đã đủ hoàn thành trách nhiệm của tác giả với tác phẩm họ tạo ra?

- Công khai sử dụng AI chưa đủ để bảo đảm tính chính đáng của một tác phẩm; niềm tin cần dựa trên những lý do có thể kiểm chứng.

Một tác giả hoàn toàn có thể tuyên bố rằng mình sử dụng AI để viết 80% cuốn sách, nhưng điều đó không miễn trừ trách nhiệm về thông tin sai, nguồn tham khảo bịa đặt, đạo văn hay những nội dung gây hại. Ngược lại, một cuốn sách được viết hoàn toàn bằng sức người cũng không mặc nhiên chính xác hoặc có giá trị.

Chúng ta cần phân biệt tính trung thực về quá trình sáng tạo, tính nguyên bản và độ tin cậy tri thức (Epistemic reliability). Ba thứ ấy có liên quan nhưng không đồng nhất.

Trong Chương 1 cuốn Đạo đức AI, tôi bàn khá nhiều về niềm tin và trách nhiệm giải trình (Accountability). Một tổ chức không thể chỉ tuyên bố rằng hệ thống của mình đáng tin cậy; họ phải có cơ chế và bằng chứng để người khác có thể kiểm tra những tuyên bố ấy.

Với hoạt động xuất bản, tôi cho rằng cần phân biệt hồ sơ nội bộ về quá trình sử dụng AI với thông tin phải công khai cho độc giả. Trong nội bộ phải biết ai đã làm gì, nội dung nào được kiểm chứng và ai phê duyệt.

Với độc giả, cần cung cấp những thông tin có ý nghĩa để họ đánh giá tác phẩm. Nếu chỉ thêm một dòng khai báo AI cho đủ thủ tục, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng "ethics washing" (tẩy trắng đạo đức - PV) để trông có vẻ đạo đức mà thực chất chẳng thay đổi bao nhiêu.

Tri thức có nguy cơ lép vế khi sử dụng AI thiếu cẩn trọng?

- Việc dữ liệu văn hóa Việt được số hóa chưa nhiều so với các quốc gia khác liệu có dẫn tới những nguy cơ nào với tri thức Việt?

- Đầu tiên, nguy cơ đối với tri thức Việt không chỉ nằm ở số lượng dữ liệu mà còn ở quyền lực xác định tri thức nào được lựa chọn, diễn giải và coi là đáng tin cậy.

Tôi đồng ý có một nguy cơ đáng lo ngại, nhưng muốn phản biện cách đặt vấn đề chỉ dựa vào lượng dữ liệu tiếng Việt. Dữ liệu bằng tiếng Việt không đồng nghĩa với toàn bộ tri thức Việt. Một kho văn bản có hàng triệu trang quảng cáo, tin tức hoặc nội dung sao chép chưa chắc phản ánh tốt lịch sử, văn hóa, đời sống và những hệ thống tri thức phong phú của xã hội.

Vấn đề còn nằm ở cách mô hình học, cách nó được đánh giá và những tiêu chuẩn được dùng để xác định câu trả lời nào là tốt. Một hệ thống có thể viết tiếng Việt rất lưu loát nhưng hiểu sai thành ngữ, phong tục, ngôn ngữ vùng miền hoặc những quan hệ xã hội đặc thù.

Tôi từng tham gia công việc rà soát, góp ý cho bộ câu hỏi đánh giá năng lực AI trong bối cảnh Việt Nam, trong đó có những vấn đề tưởng như đơn giản về cách dùng từ, độ chính xác của dữ kiện và sự phù hợp văn hóa. Những công việc như vậy cho thấy việc đánh giá một mô hình hiểu tiếng Việt đến đâu phức tạp hơn nhiều so với việc xem nó có viết được câu văn đúng ngữ pháp hay không.

Sâu hơn, vấn đề liên quan đến điều mà triết gia Miranda Fricker gọi là bất công nhận thức (Epistemic injustice): những con người hoặc cộng đồng có thể bị đánh giá thấp về mức độ đáng tin cậy, hoặc thiếu những nguồn lực diễn giải để kinh nghiệm của họ được hiểu đúng. Tôi nghĩ khái niệm ấy có thể mở rộng để khảo sát hệ sinh thái AI, dù không phải mọi sai sót ngôn ngữ đều cấu thành bất công nhận thức. Ai quyết định một nguồn tư liệu đáng tin? Tiếng nói của vùng miền nào được ưu tiên? Những cộng đồng ít được số hóa có bị bỏ qua không? Và ai có quyền sửa cách AI mô tả văn hóa của họ?

Trong Chương 11 cuốn Đạo đức AI, tôi đề cập nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa (Cultural homogenization), khi những cách diễn đạt riêng biệt dần bị thay bằng các mẫu câu phổ thông, trung tính và dễ dự đoán. Đây là nguy cơ cần nghiên cứu, chứ chưa nên khẳng định là số phận tất yếu của văn hóa khi sử dụng AI.

- Vậy, đâu là điều cần làm để bảo vệ tri thức trong bối cảnh này?

- Tôi cho rằng bảo vệ tri thức Việt cần dựa trên đa nguyên tri thức, năng lực phê phán và quyền tham gia của các cộng đồng, chứ không phải chủ nghĩa bảo thủ văn hóa.

Tôi có thiện cảm với lập trường đa nguyên tri thức (Epistemological pluralism), theo đó những lĩnh vực tri thức khác nhau có thể sử dụng các phương pháp và tiêu chuẩn biện minh khác nhau. Tri thức khoa học thực nghiệm, tri thức lịch sử, kinh nghiệm nghề nghiệp, nghệ thuật và tri thức bản địa không nhất thiết được đánh giá bằng một thước đo duy nhất. Nhưng đa nguyên tri thức không phải chủ nghĩa tương đối nhận thức (Epistemic relativism) theo nghĩa mọi quan điểm đều có giá trị ngang nhau.

Chẳng hạn, chúng ta có lý do để bảo tồn những tri thức y học truyền thống như một phần di sản văn hóa, nhưng các tuyên bố về hiệu quả điều trị vẫn cần được kiểm chứng bằng những phương pháp thích hợp. Tương tự, bảo vệ văn hóa Việt không có nghĩa là mọi quan niệm truyền thống đều đúng hoặc không được phép phê phán. Văn hóa Việt Nam vốn được hình thành qua những quá trình giao lưu, tiếp biến và thay đổi không ngừng. Nếu biến việc bảo tồn thành nghĩa vụ giữ nguyên mọi thứ, có khi chúng ta lại đang làm nghèo chính nền văn hóa mình muốn bảo vệ.

Với ngành xuất bản, tôi đề nghị đầu tư vào những kho tri thức có nguồn gốc và quyền sử dụng rõ ràng, xây dựng năng lực kiểm định AI theo bối cảnh ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, bảo vệ tiếng nói riêng của tác giả, đồng thời tạo điều kiện để các cộng đồng ít được đại diện tham gia vào quá trình số hóa và khai thác tri thức của họ.

Cũng cần nhìn theo chiều ngược lại: AI có thể trở thành công cụ rất mạnh để dịch thuật, giới thiệu và đưa tri thức Việt ra thế giới. Vấn đề không nên được giải quyết bằng cách khép mình trước công nghệ hoặc trước những hệ quy chiếu khác. Một nền tri thức mạnh phải có khả năng tiếp thu, phản biện và đóng góp cho tri thức nhân loại. Điều tôi quan tâm là chúng ta có đủ năng lực tự chủ để sử dụng AI mà vẫn giữ được khả năng diễn giải, phê phán và phát triển những giá trị của chính mình hay không.

Ngành xuất bản đối diện thế nào với AI?

- Theo ông, ngành xuất bản cần giữ những nguyên tắc gì khi làm việc với với AI?

- Tôi nghĩ ngành xuất bản có thể tiếp nhận AI một cách mạnh dạn mà không cần từ bỏ những giá trị nghề nghiệp đã làm nên uy tín của mình. Trong cuốn Đạo đức AI, nguyên tắc và thực hành, tôi chủ trương đưa đạo đức vào quy trình, trách nhiệm và bằng chứng thay vì chỉ dừng ở những lời cam kết. Nhưng chính những quy trình và nguyên tắc ấy cũng phải luôn được xem xét, phản biện và điều chỉnh khi có lý do chính đáng.

Những trải nghiệm viết cùng Tiểu Đào (một trợ lý AI - PV) khiến tôi ngày càng nhận ra rằng AI có thể làm thay đổi sâu sắc cách con người tạo ra tri thức. Có khi nó giúp chúng ta nhận ra một sai lầm, mở ra một hướng lập luận mới; cũng có khi nó khiến chúng ta tin quá nhanh vào một điều chưa đủ căn cứ. Công việc của người viết vì vậy đòi hỏi những năng lực phán đoán mới. Việc AI tạo ra một bản thảo trong vài phút không có nghĩa công việc trí tuệ đã hoàn thành sau vài phút ấy. Chỉ có điều, công việc ấy giờ đây có thể diễn ra ở những công đoạn rất khác trước.

AI có thể ngày càng giỏi hơn con người trong nghiên cứu, viết và biên tập nhiều loại nội dung. Điều đó buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về sáng tạo, tư cách tác giả và giá trị của lao động trí tuệ. Tôi không nghĩ có thể bảo vệ vai trò của con người chỉ bằng niềm tin rằng con người luôn hiểu biết hoặc phán đoán tốt hơn máy móc. Điều cần bảo vệ là quyền và trách nhiệm đối với những lựa chọn có ảnh hưởng đến người khác, khả năng biện minh cho các giá trị mình theo đuổi và sự sẵn sàng sửa sai khi phát hiện những giới hạn của chính mình.

Một nhà xuất bản đáng tin cậy không cần hứa rằng mọi cuốn sách của mình đều đúng. Nhưng họ phải có những lý do chính đáng để công bố điều mình cho là đúng, trung thực về những điều chưa chắc chắn, và đủ trách nhiệm để sửa chữa khi phát hiện mình đã sai.

- Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!