Năm ấy, khi tôi vừa tốt nghiệp ra trường, qua giới thiệu của bạn, tôi được nhận về Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, về Phòng Biên tập sách Văn nghệ, khi nhà văn Đỗ Gia Hựu còn là Phó trưởng phòng.

Ngay ngày đầu tiên, ông nói với tôi, người làm sách như con tằm nhả tơ, muốn có kén thì phải cho tằm ăn, tằm phải bền bỉ ăn lá... Người biên tập sách cũng vậy, kiến thức là vô tận. Đọc bản thảo của các cộng tác viên viết sách, muốn góp ý bản thảo, anh không thể ý vào cái quyền "tự quyết" của nhà xuất bản, anh phải có kiến thức, chính kiến của anh khiến người ta phải thừa nhận việc cắt bỏ hay sửa theo góp ý của mình là hợp lý. Nhất là với sách văn nghệ, mỗi người viết là một tiểu vũ trụ đấy!

Nhà văn, Đại tá, nguyên Trưởng phòng Biên tập sách Văn nghệ, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân Đỗ Gia Hựu (giữa), vợ là bà Triệu Thuận (phải) và con dâu Lê Bích (trái). Ảnh: Thời báo Văn học Nghệ thuật.

Thời kỳ sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, dòng văn học viết về chiến tranh được bổ sung thêm một đội ngũ những cây viết trẻ, những nhà văn "trung úy" vừa từ "trong rừng" ra, công bố hàng loạt tác phẩm còn nóng hổi hơi thở cuộc sống chiến trận.

Nhà xuất bản tổ chức các trại sáng tác ở các vùng miền, quy tụ các cây bút trẻ về trại viết. Phòng Biên tập sách Văn nghệ được giao nhiệm vụ trực tiếp mở trại, phát hiện và bồi dưỡng những tác giả tiềm năng, trong số họ có những người sau này trở thành các học viên khóa 1 của Trường Viết văn Nguyễn Du như: Hữu Thỉnh, Chu Lai, Khuất Quang Thụy, Dương Duy Ngữ, Nguyễn Trí Huân, Trung Trung Đỉnh, Thái Bá Lợi, Trần Nhương, Phạm Hoa...

Những năm sau đấy, đa số các cây bút học nghề từ các lò đào tạo quân đội đã trở thành các nhà văn sung sức, từ "bệ phóng" Nhà xuất bản Quân đội nhân dân cho ra đời hàng loạt tác phẩm nổi tiếng, họ trở thành những cây bút chủ lực của văn học chiến tranh và cách mạng.

Một số nhà văn chuyển ngành ra các cơ quan bên ngoài trở thành những người lãnh đạo văn nghệ bản lĩnh và có nhiều đóng góp tâm huyết trên cương vị công tác của mình. Chắc chắn họ không quên những người họ từng gặp, từng nâng niu những trang viết của họ từ các trại viết văn một thời. Chính các ông là những người đã "rước chữ" đưa sáng tác của họ đến với bạn đọc!

Tôi nhớ có lần nghe ông Hựu kể thời chiến tranh, cơ quan đi sơ tán, dù còn nhiều khó khăn, chính ông đã thay mặt nhà xuất bản về tận nhà các tác giả vẫn đang ở ngoài mặt trận, mang theo nhuận bút về quê giao cho thân nhân các gia đình.

Ông kể mà nước mắt như nhòe lệ... Nhiều gia đình khi thấy một sĩ quan đứng tuổi, đi xe ôtô biển đỏ (biển xe quân đội) về giao tiền, cứ ngỡ đấy là tiền tuất, ông cố gắng giải thích về tiền tác giả, tiền nhuận bút... nhưng quả thật không dễ, vì với người ở quê, thứ tiền giải thích theo gốc từ Hán Việt ấy sẽ chẳng mấy người hiểu!

Những kỷ niệm với các gia đình tác giả, sau này, chính các nhà văn được gia đình kể lại cũng còn cảm thấy nghẹn ngào, xúc động vì tình cảm của những người làm sách nơi hậu phương đã dành cho họ và gia đình họ.

Nhiều lần ông nói với tôi, người biên tập nếu là nhà văn hay dịch giả sẽ thuận lợi khi làm việc với cộng tác viên, dễ đồng cảm, "tương tác" với nhau hơn! Khi phân công tôi làm thêm trong công việc biên tập mảng sách dịch, ông dành thời gian trong giờ cho tôi dịch sách, tạo điều kiện học thêm ngoại ngữ.

Các trại sáng tác của Nhà xuất bản Quân đội nhân dân là nơi phát hiện nhiều tài năng văn chương cho văn học Việt Nam. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân.

Không thể không nói đến "đặc sản" mà chỉ có thể có ở Nhà xuất bản Quân đội nhân dân là Trại viết văn luôn được tổ chức ở các Quân khu, Quân đoàn, các Tổng cục trong toàn quân,... mà người lên "thực đơn" và trực tiếp "chế biến" là các đầu bếp - biên tập viên Phòng Biên tập sách Văn nghệ.

Chẳng ai nhớ được những tháng năm ấy, cả thời kỳ chiến tranh, ông và các cộng sự của mình đi mở trại, hướng dẫn cho bao người cầm súng cầm thêm cây bút, đọc và biên tập bao nhiêu trang bản thảo để có những tác phẩm văn học xuất sắc, góp vào dòng chảy của văn học viết về chiến tranh cách mạng!...