Muối và quyền lực

Hiểu được lịch sử muối không chỉ giúp ta nắm rõ nguồn gốc của thương mại và kinh tế mà còn giúp ta hiểu bản chất của quyền lực và sự chuyên chế. Từ khi có những người cai trị, họ đã tìm cách kiểm soát muối, điều tiết và đánh thuế muối để củng cố quyền lực. Và không quốc gia nào thể hiện điều này rõ ràng hơn Trung Quốc.

Trung Quốc đã trải qua 13 triều đại lớn với vô số vị hoàng đế, có những triều đại kéo dài hàng trăm năm và những hệ tư tưởng khác nhau. Nhưng xuyên suốt lịch sử lâu đời của đất nước này, có một yếu tố thể chế không đổi, một sợi dây liên kết tất cả: độc quyền muối.

Những hạt muối nhỏ bé có thể tạo nên quyền lực thống trị thế gian. Ảnh: The Guardian.

Nguyên tắc rằng chính quyền nên kiểm soát và đánh thuế thương mại muối có thể được truy nguyên từ tận thế kỷ 7 TCN, trước cả triều đại nhà Hán, trước khi Vạn Lý Trường Thành được xây, trước cả Đế chế La Mã, Alexander Đại đế, Plato hay Aristotle. Mười lăm thế kỷ trước khi Machiavelli viết Il Principe (Quân vương), Trung Quốc đã có Guanzi (Quản Tử) - có thể coi là công trình lớn đầu tiên về chính trị thực dụng - và một phần trong đó chính là về muối.

“Nếu đánh thuế thân lên tất cả người lớn và trẻ em, thần dân chắc chắn sẽ than phiền và phản đối,” tài liệu viết, được cho là lời của Quản Trọng, vị tể tướng dưới trướng Tề Hoàn Công nước Tề - một trong những nước thời Xuân Thu của Trung Quốc cổ đại. “Nhưng”, ông tiếp tục, “nếu áp dụng thuế muối, tiền thuế thu về sẽ gấp trăm lần, mà dân chúng lại không thể trốn được. Đây chính là cách quản lý tài chính.”

Nói cách khác, phỏng theo ý của Frank Herbert trong Dune (Xứ Cát): Ai kiểm soát muối, người đó kiểm soát cả thế gian. Và các hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc đã lắng nghe lời khuyên này. Họ huy động để sản xuất muối, quy định tất cả mọi thứ từ kích thước của chảo bay hơi đến sản lượng hàng ngày, kiểm soát phân phối trên toàn đế chế và điều tiết việc bán cho dân chúng.

Và vì nhà nước độc quyền toàn bộ quy trình, họ có thể bán sản phẩm cuối cùng cao hơn rất nhiều so với chi phí sản xuất, từ đó thu được nguồn lợi khổng lồ. Đến thể kỷ 3 CN, doanh thu từ muối chiếm gần 90% tổng thu nhập của nhà nước.