- 3 ngày nữa xe đi, chuyến này dài một năm. Xe thiếu một người đi cùng anh Thắng. Em có thể đồng hành không?

Đó là câu hỏi Võ Hoàng Thái (23 tuổi), nhận được vào ngày 12/7, tại văn phòng Công ty sách Đông A. “Anh Thắng” là ông Trần Đại Thắng, giám đốc công ty, 53 tuổi, họa sĩ. “Chuyến này” có tên “Sách đến mọi nhà”. “Một năm” là thời gian để chuyến xe đi qua tất cả tỉnh thành của Việt Nam. Tính tới lúc được hỏi, Thái mới gặp ông Thắng đúng 2 lần.

Chuyến đi mới có ý tưởng cách đó hơn 2 tháng. Xe tải vừa mua trả góp ngay sau khi có ý tưởng, chưa có tài xế lái xuyên suốt cả chặng, đi tới đâu thuê tài tới đó. Xe chở theo khoảng 2.000 cuốn sách, cùng lều chăn, vì chủ xe kiên quyết chuyến đi không dùng tiền công ty. Chuyến đi không có một kịch bản nào.

Như cách hàng nghìn câu chuyện phiêu lưu thám hiểm đã bắt đầu, Thái đáp gọn:

- Mọi người cần, thì em sẵn sàng lên đường.

Chuyến xe “Sách đến mọi nhà” khởi hành từ TP.HCM, đúng ngày 15/7.

“Đoàn hộ giá” cho sách ban đầu không có tài xế chính

Ông Trần Đại Thắng là dân mỹ thuật, người làm sách. Điều đó đã nhiều người biết. Nhưng đây là điều chưa nhiều người biết: ông có “máu” của một nhà thám hiểm.

Thời trẻ, cậu bé Thắng bắt xe khách đi 70 cây số xuống Tràng Tiền (Hà Nội) vì mê sách. Cậu “cả gan” đổi 5 kg gạo của gia đình để lấy cuốn Đảo giấu vàng. Cậu mê Robinson Crusoe (Daniel Defoe), Thuyền trưởng tuổi 15 (Jules Verne), Hai vạn dặm dưới đáy biển (Jules Verne). Trong cuốn Tôi kể, ông Thắng nói từng muốn làm loạt bài Tám mươi ngày vòng quanh thế giới mỹ thuật, có lẽ cái tên cũng chịu ảnh hưởng từ Tám mươi ngày vòng quanh thế giới (Jules Verne).

Cái máu thám hiểm đã nuôi từ trang sách thì khó dứt. Năm 53 tuổi, ông Thắng đóng cửa nhà sách Cá Chép nổi tiếng, gắn bó với kỷ niệm của bao người. Một người em nói muốn phụ ông bán sách trong những ngày cuối của Cá Chép. Ông Thắng đáp: “Vậy thì em đi bán sách cùng anh một năm”. Câu nói buột miệng, nhưng hôm sau, ông Thắng đặt cọc mua xe tải.

“Tôi không phải tuýp người của suy nghĩ. Thích gì, muốn gì, tôi làm luôn”, chủ nhân ý tưởng nói.

Xe tải sau hơn 2 tháng mới có. Trong thời gian chờ, ông Thắng kể ý tưởng cho họa sĩ Tạ Huy Long. Họa sĩ thích thú, đồng ý tự tay vẽ lên thân xe một tác phẩm. Xe giao tới đầu tháng 7, họa sĩ Tạ Huy Long vẽ mất 8 ngày. Giữa tháng 7, xe khởi hành.

- Xe đã đi được hơn 3 tháng rồi. Ông thấy hành trình có giống hình dung ban đầu của mình không?

- Tôi có hình dung cái gì đâu.

Quả thực, chuyến đi không có kịch bản gì. Tới tài xế, xe cũng không có tài xế cố định. Mỗi lần di chuyển giữa các tỉnh, ông Thắng thuê một tài xế trên mạng. Sau 5 lần thuê 5 tài xế khác nhau khi di chuyển giữa các tỉnh miền Nam, chuyến TP.HCM - Khánh Hòa, đoàn xe gặp tay lái Hà Trọng Nam (28 tuổi).

“Thấy chuyến xe ý nghĩa mà lại không có tài xế, thời gian tới một năm, nên tôi quyết định đi cùng luôn”, Nam kể lại phút “nhập đoàn”.

Vậy là “đoàn hộ giá” của sách đã tập hợp đủ lực lượng. Một tài xế, một phụ xe, một họa sĩ, lên đường cùng sách và sự tự do.

“Rùa rong ruổi” vì xe đi chậm như rùa

Cộng đồng Threads biết tới chuyến xe với cái tên “Rùa Rong Ruổi”. Ông Thắng cho biết, sau một thời gian đi đường, cái tên mới xuất hiện. “Chẳng ai đi từ Hà Nam đến Hà Nội mất 4 tháng, chỉ có rùa mới đi thế”, ông Thắng bảo. Bình thường đi từ Hà Nam tới Hà Nội chỉ mất một tiếng. Chuyến xe dừng tại Hà Nam vào 6/10, đi vòng qua các tỉnh phía Bắc, ngược lên phía Tây Bắc, vòng qua Đông Bắc, rồi mới ghé Hà Nội vào 5/1/2027.

“Rùa” còn mang ý nghĩa may mắn. Người ta hay nói người vô tình được hưởng quả ngọt là “số rùa”. Chủ xe bán sách rong cho rằng chắc chắn là mình may mắn, vì đi đâu cũng được hưởng đặc sản vùng miền, được bạn bè tiếp đón nồng hậu.

“Lạ đời là tôi đi bán sách, nhận được tiền mua từ độc giả, rồi độc giả lại còn mua bánh kẹo đồ ăn cho mình. Tối hôm trước, vui nhất là làm ba cái bánh mì que là xong bữa tối, không mất đồng nào”, chủ xe sách kể lại.

Khi xe tới Hà Tĩnh, có độc giả ở khu công nghiệp cách Hà Tĩnh 80 km, bắt xe tới chỉ để tặng đoàn hộp kẹo cu đơ, rồi sáng sớm lại bắt xe quay về đi làm tiếp. Ở các tỉnh thành khác, đoàn xe nhận được kẹo, bánh, cà phê, trà sữa, bánh mì que, nem chua, bia, rượu… và nhiều đặc sản vùng miền khác được độc giả mang tới. Có học giả Hán Nôm còn tặng đoàn chữ “Bách Thuận”.

Mỗi lần xe dừng lăn bánh ở tỉnh thành nào, chuyến xe lại trở thành “tụ điểm” để độc giả gửi quà bánh, tới gặp tác giả sách Tôi kể xin ký tặng, hoặc xe là nơi bạn bè cũ của ông Thắng tới chung vui. Khi xe dừng tại Hải Phòng, trước khi chủ xe sách xuất hiện, đã có nhiều người bạn chờ sẵn từ trước 9 giờ sáng. Có độc giả từ TP.HCM ghé chơi, độc giả từ Hà Nội xuống tìm. Một số người khác là “fan của Đông A”, cầm sẵn trên tay cuốn Tôi kể để xin hình vẽ từ tác giả.

Tại Hải Phòng một ngày cuối tháng 10, người ta trông thấy một người đàn ông đi dép lê, quần lửng, đội mũ đỏ, miệt mài vẽ cạnh chồng sách cao cao, cứ vơi lại đầy, vơi lại đầy. Đấy chính là ông Trần Đại Thắng.

Trên Threads, ông Thắng tâm sự: “Ngẫm lại, mình làm kinh doanh mà trong đầu lúc nào cũng lâng lâng những gì gì. Không có cảm xúc thì rất lười, chẳng muốn làm gì… Ấy vậy mà hễ gặp độc giả là lại miệt mài vẽ..."

“Khách sạn ngàn sao”, mất thùng rượu, ướt sách

Chủ xe sách không nói nhiều về khó khăn mình gặp, hỏi gì ông cũng thấy là trải nghiệm vui. Dò hỏi hai người đồng hành còn lại, mới biết đoàn xe từng gặp những chuyện “dở khóc dở cười”.

Thái kể lại, chuyến xe có lần mất ghế, có lần mất xô, chậu, có lần mất cả thùng rượu được độc giả tặng. Hôm nào vắng khách, hoặc phải ở gần xe trông sách, đoàn trải lều hoặc nằm luôn ở quảng trường, tận hưởng “khách sạn ngàn sao”.

Hôm chuyến xe tới Đồng Hới, Quảng Trị gặp bão, gió thổi bay nhà bạt, ướt hết sách. Sách ố vàng loang lổ, phải phơi ra trên đường. Ông Thắng gọi vết loang vàng trên sách là “tác phẩm mỹ thuật của tự nhiên”.

Dù bão, độc giả vẫn tới với chuyến xe rất đông. Chủ xe sách tự hào rằng tình cảm nhận được từ độc giả, bạn bè, từ những người yêu sách là điều giá trị nhất trong chuyến đi này. Với Thái, với Nam, niềm vui nằm ở việc nhìn thấy nhiều bạn nhỏ tới đọc sách, thấy mình góp sức trong một chuyến đi nhiều ý nghĩa.

Với ông Trần Đại Thắng, mọi việc đều là những trải nghiệm được sống cùng sách, nên những yếu tố nhiều người quan tâm - thành công, thất bại, đóng lại, mở ra, thời cơ, thách thức - đều không phải mối bận tâm của người bán sách rong. Mỗi lần được hỏi câu hỏi vì sao, ông đều có câu trả lời quen thuộc rằng mình là người sống theo cảm xúc, có nhiều ngẫu hứng, làm vì niềm vui.

Có những người cần một kế hoạch dài hơi cho cuộc đời, đặt thật nhiều cột mốc và đích đến. Có những người có một tình yêu, và trải nghiệm nào trong đời cũng là những sắc diện khác nhau của tình yêu đó. Ông Trần Đại Thắng là người thứ hai, và tình yêu của ông dành cho sách.

Như lời mở đầu cuốn Tôi kể, ông Thắng viết: “Tôi muốn dành lời cảm ơn cho người bạn tri kỷ của mình, tuy thầm lặng nhưng chứa đựng tất cả những điều kỳ diệu của thế gian này. Đó chính là sách. Có thể nói, hầu như mọi điều tôi có, đều bắt nguồn từ sách”.

Khi xưa, Jules Verne đưa hàng triệu độc giả phiêu lưu hai vạn dặm dưới đáy biển. Nay, Trần Đại Thắng cũng đưa biết bao độc giả phiêu lưu muôn ngàn dặm trong thế giới sách.

Nhật ký phiêu lưu cùng sách đã trải 53 năm, và ông vẫn ham viết tiếp.