Một đỉnh cao, một thử thách với hậu thế

Tướng về hưu của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp mới được tái bản với diện mạo mới, đồng thời được đưa vào tủ sách Việt Nam Danh tác của Nhã Nam.

Nguyễn Huy Thiệp viết Tướng về hưu vào năm 1987. Tác phẩm gây tiếng vang trên văn đàn Việt và quốc tế ngay trong năm đó. Tướng về hưu là câu chuyện xoay quanh bi kịch của người lính trở về sau chiến tranh, bởi những khác biệt về lối sống giữa ông với vợ chồng người con trai. Cuối truyện, người lính già lựa chọn trở về đơn vị cũ với đồng đội và hy sinh trên chiến trường.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, Nguyễn Huy Thiệp là cái tên tốn rất nhiều giấy mực. Cách ông xuất hiện trên văn đàn cũng đã khiến nhiều người tò mò. Vốn là một giáo viên dạy học ở vùng Sơn La, cách Hà Nội 5-6 tiếng di chuyển khi xưa, mãi tới những năm 80 mới trở về Hà Nội làm nhân viên tại nhà xuất bản. Khi ông nổi tiếng với Tướng về hưu, chưa ai biết nhà văn này là ai, tung tích ông ở đâu.

Tướng về hưu của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp mới được tái bản với diện mạo mới, đồng thời được đưa vào tủ sách Việt Nam Danh tác của Nhã Nam. Ảnh: Nhã Nam.

Năm 2001, một Tuyển tập phê bình - tiểu luận về tác giả có tên Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp ra đời. Công chúng khi ấy có nhiều nhu cầu "đi tìm" Nguyễn Huy Thiệp: người tò mò về phong cách mới lạ của tác giả này, người ghét ông vì việc ông bóc trần sự thật trong tác phẩm, người ngưỡng mộ. Cuốn tuyển tập trên đã tổng hợp lại những tranh cãi gay gắt một thời về Nguyễn Huy Thiệp.

Tới 2026, các nhà phê bình vẫn tiếp tục "đi tìm Nguyễn Huy Thiệp". Nhà phê bình Mai Anh Tuấn nhận định bàn về Nguyễn Huy Thiệp vừa dễ vừa khó. Dễ vì ông vốn được giới phê bình gán cho nhiều nhãn dán đầy hào quang, "ông vua truyện ngắn", "nhà văn xuất sắc nhất của văn học Đổi mới", "gương mặt gây tranh cãi trong dư luận nhất của văn học Đổi mới". Nhưng sau tất cả các danh xưng, "gần 40 năm qua, chúng ta vẫn chưa có câu trả lời khả dĩ nhất về Nguyễn Huy Thiệp", nhà phê bình Mai Anh Tuấn nhận định.

Nhà phê bình cũng cho rằng Nguyễn Huy Thiệp "hút vào" những lý thuyết nghiên cứu phê bình "thời thượng nhất" của văn học Việt từ những năm 80 trở lại đây. "Sự đọc và sự hiểu Nguyễn Huy Thiệp vẫn nằm ở phía trước, chứ chưa phải đã kết thúc. Ông là một tác giả có khả năng sản sinh ra một thế hệ đọc mới", nhà phê bình Mai Anh Tuấn cho biết. Nhà phê bình nhận định tác phẩm lớn nghĩa là tác phẩm không bao giờ kết thúc sự đọc, và tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp luôn "mời gọi" sự đọc của độc giả hôm nay.

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Ảnh: Hoàng Xuân Tuyền.

Dưới góc độ người đọc, ông Mai Anh Tuấn cho rằng văn chương Nguyễn Huy Thiệp đặt ra cho người đọc những vấn đề lớn về mặt tư tưởng, về cái nhìn trong cuộc sống con người. Theo ông, văn chương Nguyễn Huy Thiệp là một đỉnh cao, cũng là một thử thách với hậu thế.

Rộng hơn các tác phẩm văn chương đã quen thuộc với công chúng của Nguyễn Huy Thiệp, còn nhiều tác phẩm thể loại khác của tác giả này chưa được công bố, chưa được đào sâu nghiên cứu, trong đó có kịch, tạp văn, tạp bút, tiểu luận, tiểu thuyết. Các tác phẩm này vẫn chờ đợi hậu thế tiếp tục "giải mã".

Nhiều nhà nghiên cứu cũng đặt câu hỏi liệu văn đàn Việt có tìm được "Nguyễn Huy Thiệp" thứ hai, hoặc liệu ông có tạo ra cái bóng quá lớn với thế hệ cầm bút tương lai. Câu hỏi này chưa có lời giải.

Không bàn về nội dung tác phẩm, nhưng để nói về sự đa dạng và khối lượng đồ sộ trong văn nghiệp của Nguyễn Huy Thiệp, các chuyên gia nhận định khó có nhà văn thứ hai, ít nhất trong 40 năm tới. "Chúng ta không dễ dàng dùng chữ 'văn nghiệp' cho bất kỳ ai", ông Mai Anh Tuấn khẳng định.