Mở 'cao tốc' khoa học công nghệ Việt Nam - Canada

Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm diễn ra trong bối cảnh Việt Nam và Canada đứng trước những dư địa hợp tác mới, đặc biệt trong khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, PGS Vũ Việt Hưng, Chủ tịch Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA), giảng viên tại Khoa Kỹ thuật Cơ khí và Hàng không Vũ trụ thuộc Học viện Quân sự Hoàng gia Canada, nhận định AI, công nghệ lượng tử, năng lượng, bán dẫn và hàng không vũ trụ là những lĩnh vực có sự giao thoa đáng kể giữa năng lực của Canada và nhu cầu phát triển của Việt Nam.

Ông cho rằng Việt Nam có thể tận dụng thế mạnh nghiên cứu và công nghệ của Canada, đồng thời phát huy lợi thế về thị trường, nhân lực và khả năng triển khai để đưa hợp tác khoa học - công nghệ đi xa hơn trao đổi học thuật, hướng tới sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị kinh tế cụ thể.

PGS Vũ Việt Hưng (thứ 4 từ trái sang) trong buổi gặp mặt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với đại diện Mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA) nhân dịp chuyến thăm cấp Nhà nước tại Canada ngày 25/9. Ảnh: TTXVN.

Cột mốc mới trong hợp tác khoa học - công nghệ

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thực hiện chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada trong bối cảnh quan hệ hai nước có thêm nhiều động lực mới. Từ góc nhìn của một chuyên gia Việt Nam tại Canada, ông đánh giá thế nào về ý nghĩa chuyến thăm lần này và dư địa để hai nước nâng tầm quan hệ hợp tác, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học - công nghệ?

Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là chuyến thăm lịch sử, bởi đây là lần đầu tiên người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam tới Canada kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973. Chuyến thăm cũng đánh dấu 9 năm khuôn khổ Đối tác Toàn diện giữa hai nước.

Xét trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu hiện nay, Việt Nam đang từng bước khẳng định vị thế khu vực và toàn cầu, trong khi Canada đang đa dạng hóa các đối tác và ưu tiên chính sách Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Những yếu tố này tạo ra nhiều động lực để hai nước nâng tầm quan hệ, trong đó việc nâng cấp lên quan hệ Đối tác Chiến lược.

Điều này sẽ mở ra thêm dư địa hợp tác về kinh tế, khoa học - công nghệ, quốc phòng, an ninh và sự phối hợp của hai nước trong các vấn đề khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong những năm gần đây, cả Việt Nam và Canada đều xác định nhiều lĩnh vực khoa học - công nghệ có ý nghĩa chiến lược, trong đó có AI, công nghệ lượng tử, năng lượng, bán dẫn và hàng không vũ trụ. Tôi cho rằng đây là những lĩnh vực có nhiều điểm giao thoa về lợi thế và nhu cầu của hai nước.

Sau gần một thập kỷ kể từ khi thiết lập khuôn khổ Đối tác Toàn diện, những thay đổi về địa chính trị, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và nhu cầu đa dạng hóa đối tác đang tạo ra những điều kiện mới. Nếu được thúc đẩy đúng hướng, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo có thể trở thành một trong những trụ cột thực chất của quan hệ Việt Nam - Canada.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Thủ tướng Canada Mark Carney ngày 24/9. Ảnh: TTXVN.

Mở những cánh cửa công nghệ chiến lược

AI và công nghệ lượng tử đang được Việt Nam và Canada xác định là những lĩnh vực có nhiều tiềm năng hợp tác. Theo ông, hai nước có thể phát huy thế mạnh của mỗi bên như thế nào trong hai lĩnh vực này?

AI là lĩnh vực có tiềm năng hợp tác rất lớn. Canada là một trong những trung tâm nghiên cứu và phát triển AI, sở hữu hệ sinh thái nghiên cứu cùng năng lực công nghệ mạnh. Trong khi đó, Việt Nam có thị trường lớn, nền kinh tế năng động, lực lượng nhân lực công nghệ ngày càng phát triển, cộng đồng doanh nghiệp trẻ và khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới.

Với những lợi thế đó, Việt Nam không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc cạnh tranh trong cuộc đua phát triển các mô hình AI nền tảng quy mô lớn. Một hướng thực tế hơn là tập trung vào ứng dụng và thương mại hóa, kết hợp năng lực nghiên cứu, công nghệ lõi của Canada với khả năng triển khai, thử nghiệm và phát triển thị trường của Việt Nam.

Trong giai đoạn đầu, hai bên có thể ưu tiên các ứng dụng AI trên nền tảng phần mềm, hay còn gọi là "virtual AI", trong những lĩnh vực có khả năng triển khai nhanh như quản lý giao thông đô thị, chẩn đoán y tế, giáo dục phổ thông và nhiều bài toán thực tế khác.

Việt Nam có lợi thế về quy mô dân số và thị trường, qua đó tạo điều kiện thử nghiệm những giải pháp AI trên quy mô lớn. Nếu được triển khai hiệu quả, một số bài toán ở cấp độ quốc gia có thể tạo ra giá trị đáng kể, đồng thời trở thành nền tảng để phát triển sản phẩm, doanh nghiệp công nghệ và các startup ngay tại Việt Nam.

"Physical AI", tức AI gắn với robot, cảm biến, vật liệu và hệ thống sản xuất, cũng mở ra nhiều tiềm năng. Tuy nhiên, lĩnh vực này đòi hỏi nguồn vốn lớn hơn, thời gian phát triển dài hơn và sự đồng bộ của nhiều ngành công nghệ.

Việt Nam có lợi thế về quy mô dân số và thị trường, qua đó tạo điều kiện thử nghiệm những giải pháp AI trên quy mô lớn

PGS Vũ Việt Hưng

Vì vậy, Việt Nam có thể bắt đầu từ những ứng dụng phần mềm có khả năng triển khai nhanh, sau đó từng bước mở rộng sang các hệ thống vật lý phức tạp hơn.

Công nghệ lượng tử có đặc thù khác. Đây vẫn là lĩnh vực có chi phí nghiên cứu và phát triển rất cao, trong khi các ứng dụng thực tế trên thế giới còn hạn chế. Canada đang xem công nghệ lượng tử là một lĩnh vực quan trọng trong tương lai và đầu tư đáng kể để xây dựng nền tảng nghiên cứu, công nghệ và nhân lực.

Trong bối cảnh đó, theo tôi, hướng hợp tác phù hợp trước mắt với Việt Nam là đào tạo nhân lực, tăng cường trao đổi nghiên cứu và tiếp cận công nghệ. Việt Nam có thể tận dụng năng lực nghiên cứu của Canada để xây dựng đội ngũ chuyên gia, tích lũy năng lực khoa học - công nghệ và chuẩn bị nền tảng cho việc tiếp cận những ứng dụng lượng tử khi công nghệ này tiến đến giai đoạn trưởng thành hơn.

Canada có thế mạnh về năng lượng, tài nguyên và công nghệ sạch, trong khi Việt Nam đang có nhu cầu lớn về chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững. Theo ông, đâu là điểm giao thoa rõ nhất giữa hai bên và có thể xây dựng những mô hình hợp tác nào để tạo ra giá trị cụ thể?

Canada định vị mình là một cường quốc về năng lượng và có đủ cơ sở, nguồn lực để làm điều đó, từ năng lượng hóa thạch đến năng lượng sạch. Trong khi đó, Việt Nam vẫn tiếp tục theo đuổi các cam kết về phát triển bền vững và môi trường.

Tuy nhiên, theo đánh giá của tôi, Việt Nam cũng cần nhìn thấy một điểm giao thoa khác. Canada đang mở rộng hơn cánh cửa cho các nguồn năng lượng hóa thạch và kim loại quý, đồng thời muốn đa dạng hóa thị trường sang châu Á. Đây có thể là một dư địa hợp tác quan trọng trong bối cảnh địa chính trị thế giới hiện nay và tương lai gần.

Nhà máy điện hạt nhân Pickering gần Toronto, Ontario (Canada). Ảnh: Reuters.

Việt Nam với chiến lược phát triển kinh tế và công nghệ của mình sẽ cần những nguồn tài nguyên đó. Do vậy, hợp tác không nhất thiết chỉ dừng ở công nghệ năng lượng sạch mà có thể mở rộng sang tài nguyên, khai khoáng, chế biến và chuỗi cung ứng.

Tôi kỳ vọng Việt Nam và Canada có thể xây dựng một cơ chế để các doanh nghiệp khai khoáng, năng lượng của Việt Nam đưa nhân lực và nguồn lực sang Canada, cùng hợp tác khai thác tài nguyên của Canada, sau đó chuyển hóa thành sản phẩm tại Việt Nam và đưa ra thị trường châu Á, trong đó có Việt Nam.

Nếu làm được như vậy, Việt Nam không chỉ tiếp cận nguồn tài nguyên mà còn có thể tham gia sâu hơn vào các khâu chế biến, công nghệ và thương mại hóa. Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, đây là hướng hợp tác có thể tạo ra giá trị lâu dài cho cả hai bên, thay vì chỉ dừng ở mua bán tài nguyên.

Ông nhiều lần nhấn mạnh hàng không vũ trụ là lĩnh vực Việt Nam nên đặc biệt quan tâm. Theo ông, những hướng hợp tác nào có nhiều dư địa nhất và Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị này ở những khâu nào?

Trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, hàng không vũ trụ có ý nghĩa rất lớn đối với năng lực công nghệ và vị thế của một quốc gia. Canada có nền công nghiệp hàng không - vũ trụ phát triển và tương đối cởi mở trong hợp tác quốc tế.

Trước mắt, Việt Nam có thể tập trung vào những công nghệ dân sự và những lĩnh vực không quá nhạy cảm nhưng có khả năng tạo nền tảng cho năng lực công nghệ lâu dài.

Chẳng hạn, hai nước có thể hợp tác phát triển thiết bị bay không người lái để kiểm soát vùng trời, vùng biển và hải đảo, phục vụ an ninh hàng hải; đào tạo và mô phỏng phi công, thiết bị bay và chuẩn hóa các quy trình; xây dựng hệ thống số và quy hoạch không gian bản đồ bay cho thiết bị bay tầm thấp; phát triển công nghệ chế tạo vật liệu và kết cấu hiện đại cho thiết bị bay và vệ tinh.

Ngoài ra, Việt Nam có thể hợp tác với Canada về vệ tinh, viễn thám, quan sát Trái Đất, cảnh báo thiên tai, quản lý tài nguyên, giám sát vùng trời và vùng biển.

Việt Nam cũng có thể kết nối với các tập đoàn và cơ quan của Canada như Telesat, MDA, Transport Canada, NAV CANADA và Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia để tiếp cận kinh nghiệm về hạ tầng không gian, quản lý thiết bị bay không người lái, quy hoạch, tiêu chuẩn, thử nghiệm và chứng nhận an toàn.

PGS Vũ Việt Hưng gợi ý Việt Nam có thể hợp tác với Canada về vệ tinh, viễn thám,... Ảnh: 9fin.

Từ những hợp tác dân sự này, Việt Nam có thể từng bước phát triển các chương trình công nghệ có khả năng ứng dụng kép cho quốc phòng, an ninh.

Tôi cho rằng Việt Nam cần xây dựng một lộ trình riêng cho lĩnh vực hàng không vũ trụ nếu muốn đặt tên mình lên trên bảng vàng và ngồi chung bàn với các cường quốc.

Tạo “cao tốc” cho nguồn lực công nghệ

Kế hoạch hành động Việt Nam - Canada giai đoạn 2026-2028 đã xác định công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, năng lượng và tăng trưởng xanh là những ưu tiên. Theo ông, cần cơ chế nào để các ưu tiên này thực sự chuyển thành chương trình nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa?

Từ góc nhìn của một nhà khoa học, công nghệ và giáo dục, tôi kiến nghị hai nước nghiên cứu ba cơ chế.

Thứ nhất là cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu, cho phép các nhà khoa học hai nước cùng tham gia những chương trình có đối tác Việt Nam và Canada cùng đứng tên. Hai bên có thể nghiên cứu kết nối Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) với Hội đồng Nghiên cứu Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật Canada (NSERC), hoặc xây dựng một chương trình tài trợ nghiên cứu chung.

Thứ hai là trung tâm hoặc quỹ đổi mới sáng tạo chung, trước mắt có thể tập trung vào một lĩnh vực như AI. Quan trọng là chương trình phải có sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ đầu, gắn với những bài toán cụ thể, có nguồn lực triển khai và hướng tới ứng dụng, chuyển giao công nghệ cho cả hai bên.

Thứ ba là cơ chế đào tạo nhân lực cởi mở hơn giữa các trường đại học. Chẳng hạn, có thể tạo điều kiện để sinh viên Việt Nam có thành tích tốt sang Canada học với học phí ưu đãi hoặc nguồn vốn vay, sau đó hoàn trả sau khi tốt nghiệp, dù làm việc tại Canada hay Việt Nam.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp đại diện Mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA). Ảnh: TTXVN.

Bên cạnh đó, hai nước có thể hình thành các trung tâm hoặc chương trình đại học - nghiên cứu chung trong những lĩnh vực chiến lược, kết hợp đào tạo, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và kết nối với doanh nghiệp. Các doanh nghiệp, đặc biệt startup công nghệ, cũng cần được hỗ trợ về tài chính, thuế và thị trường để tham gia sâu hơn vào quá trình hợp tác.

Điều quan trọng là hợp tác khoa học - công nghệ không nên dừng ở trao đổi học thuật hay những dự án riêng lẻ. Doanh nghiệp cần được tham gia từ đầu để kết quả nghiên cứu có thể phát triển thành sản phẩm, công nghệ và giá trị kinh tế.

Canada có cộng đồng đông đảo người gốc Việt, trong đó có nhiều giáo sư, nhà khoa học, kỹ sư và doanh nhân công nghệ. Với vai trò Chủ tịch CVSEA, ông kỳ vọng cơ chế nào có thể giúp huy động hiệu quả hơn nguồn lực này cho KHCN Việt Nam?

Theo ước tính của chúng tôi, Canada hiện có khoảng 400 giáo sư, giảng viên và chuyên gia gốc Việt làm việc tại các trường đại học, cao đẳng công nghệ, cùng số lượng lớn hơn, khoảng gấp ba, đang làm việc tại các doanh nghiệp và trung tâm nghiên cứu khoa học - công nghệ.

Hy vọng sau chuyến thăm, Việt Nam và Canada sẽ có cơ chế, nguồn lực để các nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư và doanh nghiệp cùng xây những cây cầu, con đường cao tốc về khoa học - công nghệ nối hai bờ đại dương

PGS Vũ Việt Hưng

Tôi cho rằng cộng đồng chuyên gia Việt Nam tại Canada có thể đóng vai trò cầu nối trực tiếp giữa cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước. Chúng tôi có thể tham gia ngay từ khâu thiết kế chương trình, xác định lĩnh vực hợp tác, kết nối các nhóm nghiên cứu, tìm kiếm đối tác và hình thành những dự án cụ thể.

Khi các chương trình đã vận hành, mạng lưới này tiếp tục có thể đóng vai trò như một chất xúc tác, kết nối nguồn lực khoa học, công nghệ và doanh nghiệp giữa hai bờ Thái Bình Dương.

Tôi kỳ vọng sau chuyến thăm lần này, Việt Nam và Canada sẽ xây dựng được những cơ chế và nguồn lực đủ cụ thể để biến tiềm năng thành kết quả. Có thể hình dung hai nước đang có hai mảnh đất ở hai bờ đại dương; điều cần thiết là tạo điều kiện để các nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư và doanh nghiệp trẻ cùng xây dựng những cây cầu, những con đường cao tốc về khoa học - công nghệ nối hai bờ.

Nếu làm được điều đó, hợp tác khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo có thể trở thành một trụ cột thực chất của quan hệ Việt Nam - Canada, tạo ra sản phẩm, doanh nghiệp, giá trị kinh tế và những lợi ích lâu dài cho người dân hai nước.

Xin cảm ơn ông!