Luật Xuất bản sửa đổi sẽ gỡ rối trong xử lý vi phạm bản quyền

Ngành xuất bản Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn và cơ hội lớn. Chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, công nghệ đang định hình lại cách ngành xuất bản sáng tạo tri thức, phân phối và tiếp nhận tri thức.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản (dự thảo Luật) có những điểm mới đột phá nào để mở đường cho sự phát triển của ngành trong thời gian tới? Hội Xuất bản Việt Nam có thể trở thành “ngôi nhà chung” cho ngành xuất bản như thế nào?

Ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chia sẻ với Tri thức - Znews về những nội dung này.

Hội Xuất bản bảo vệ quyền và lợi ích của người làm xuất bản

- Ông nhận định Hội Xuất bản Việt Nam có vai trò, nhiệm vụ thế nào với ngành xuất bản?

- Hội Xuất bản Việt trước đây là tổ chức được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ. Thời gian vừa qua, sau khi có sự sắp xếp, Hội được chuyển thành một tổ chức xã hội - nghề nghiệp. Tuy nhiên, tôi cho rằng dù có sự chuyển dịch như vậy, tính chất, chức năng, nhiệm vụ của Hội Xuất bản không thay đổi nhiều.

Một trong những chức năng quan trọng nhất của Hội Xuất bản là góp phần bảo vệ quyền và lợi ích của người làm nghề xuất bản, đồng thời góp phần phát triển ngành, phát triển thị trường, phát triển văn hóa đọc. Tôi nghĩ đây là nhiệm vụ trọng tâm, lớn nhất của Hội trong nhiều năm qua, cũng là những nội dung được chú trọng tiếp trong thời gian tới.

Một trong những chức năng quan trọng nhất của Hội Xuất bản là góp phần bảo vệ quyền và lợi ích của người làm nghề xuất bản, đồng thời góp phần phát triển ngành, phát triển thị trường, phát triển văn hóa đọc.

Ông Nguyễn Nguyên

Nhìn lại từ ngày đầu thành lập Hội tới nay, qua nhiều nhiệm kỳ, Hội Xuất bản đã có nhiều đóng góp có ý nghĩa với ngành. Vai trò, trách nhiệm của Hội Xuất bản là rất lớn trong việc tham gia xây dựng thể chế, tham gia vào các hoạt động phát triển thị trường của ngành, phát triển văn hóa đọc. Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam, trước đây là Giải thưởng Sách Việt Nam do Hội Xuất bản phối hợp tổ chức, là một trong những dấu ấn đậm nét của Hội.

Qua 8 kỳ tổ chức của Giải thưởng Sách Quốc gia, hơn 10 kỳ tổ chức Giải thưởng Sách Việt Nam, có thể nói, các hoạt động của Hội Xuất bản liên quan tới việc tham gia chủ trì các giải thưởng như vậy đã góp phần lớn vào việc tôn vinh người làm sách, người viết sách, phục vụ bạn đọc, phát triển văn hóa đọc.

Cũng cần nhìn nhận rằng, dấu ấn của Hội trong vấn đề bảo vệ lợi ích, quyền lợi của Hội viên, tham gia sâu vào việc phát triển thị trường, tham gia sâu hơn nữa vào chuyện xây dựng thể chế vẫn còn nhiều hạn chế. Có những hạn chế thuộc về khách quan, do điều kiện, do cơ sở vật chất; nhưng cũng có những hạn chế thuộc về chủ quan.

Lễ trao giải Giải Sách Quốc gia lần VIII vinh dự tiếp đón ông Trịnh Văn Quyết - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương. Ông Nguyễn Nguyên dẫn đoàn đại biểu tham quan khu trưng bày tại Lễ trao giải. Ảnh: Việt Linh.

- Theo ông, nhiệm vụ nào Hội Xuất bản có thể làm tốt hơn trong thời gian tới?

- Với những mong muốn, yêu cầu ngày càng cao đặt ra cho Hội Xuất bản, tôi nghĩ trong thời gian tới, Hội Xuất bản cần tập trung vào một số nhiệm vụ quan trọng sau:

Thứ nhất, Hội Xuất bản Việt Nam là một hội nghề nghiệp, vì thế, Hội phải sâu sát với các thành viên trong Hội, hiểu biết, nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng, tình cảm và yêu cầu của hội viên; từ đó, đề xuất với các cấp có thẩm quyền về những điểm liên quan tới cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển ngành.

Thứ hai, Hội cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan để tham gia sâu vào quá trình đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ phát triển nguồn nhân lực. Hiện nay, chúng ta đứng trước thách thức lớn là yêu cầu phát triển ngành rất nhanh; nhưng nhân lực ngành chưa theo kịp, từ cấp lãnh đạo ở các đơn vị xuất bản, in và phát hành, cho tới sự chuẩn hóa của đội ngũ biên tập viên, nhân viên phát hành. Vai trò của Hội trong việc đào tạo, bồi dưỡng nhân lực là rất quan trọng.

Thứ ba, Hội cũng cần quan tâm tới việc phát triển văn hóa đọc. Hội không chỉ tham gia vào quá trình chấm giải thưởng, mà phải tham gia sâu vào quá trình lan tỏa giá trị giải thưởng với cộng đồng.

Trên tất cả, Hội cần tham sâu vào chuyển đổi số. Hơn một nửa số thành viên của Hội đã tham gia sâu vào hoạt động xuất bản, phát hành điện tử. Hội cần coi chuyển đổi số là một nhiệm vụ trọng tâm, cần đi vào chiều sâu, cần có những tổ chức bộ máy. Hội Xuất bản đã có Trung tâm Chuyển đổi số, nhưng hoạt động còn hạn chế.

Hội cần tham gia sâu vào công tác đấu tranh bảo vệ bản quyền. Với các hoạt động có sự tham gia của đối tác quốc tế, trách nhiệm của Hội lại càng quan trọng.

Ông Nguyễn Nguyên

Một nội dung nữa gắn chặt với chức năng, nhiệm vụ của Hội đó là tham gia sâu vào công tác đấu tranh bảo vệ bản quyền. Với các hoạt động có sự tham gia của đối tác quốc tế, trách nhiệm của Hội lại càng quan trọng. Chúng ta đã thành lập Trung tâm bảo vệ bản quyền sách Việt Nam, tôi là người trực tiếp tham gia tư vấn, xây dựng trung tâm này.

Tuy nhiên, trung tâm vẫn chưa đi được vào hoạt động được vì còn những lý do, chậm trễ, chủ yếu là nguyên nhân chủ quan, trong khi nhu cầu khách quan rất rõ. Hội cần hoàn toàn thay đổi cách tiếp cận để Trung tâm đi vào hoạt động, cùng việc tham gia phát triển văn hóa đọc, cùng việc tham gia xây dựng thể chế. Thiếu đi công tác này, vai trò của Hội sẽ mờ nhạt, không thực hiện được đầy đủ yêu cầu của Chỉ thị 04-CT/TW về vai trò, trách nhiệm của Hội.

Những điểm mới trong dự thảo Luật

- Có ý kiến cho rằng cần đưa vai trò của Hội Xuất bản vào Luật Xuất bản. Ông đánh giá thế nào về ý kiến này?

- Tôi cho rằng cách tiếp cận muốn Hội xuất hiện trong Luật Xuất bản giống Hội Nhà báo Việt Nam có trong Luật Báo chí không phải không có lý, nhưng cũng không phải câu chuyện quá cần thiết trong thực tế. Trách nhiệm, vai trò của Hội không nhất thiết phải đặt trong Luật Xuất bản vì bản thân Hội đã nhìn thấy rõ trách nhiệm của mình trong thời gian vừa qua. Dù có ghi nhận hay không ghi nhận trong Luật Xuất bản, điều này cũng không ảnh hưởng nhiều tới chức năng, vai trò của Hội. Chỉ thị 04, các chương trình đề án của Chính phủ đều có nhắc tới vai trò của Hội.

Tuy nhiên, Hội cần có thêm những nỗ lực trong việc triển khai các đề án.

Tới đây, tôi nghĩ rằng với sự chỉ đạo quyết liệt của Trung ương Hội, đặc biệt là của Chủ tịch Hội trong thời gian vừa qua, những nội dung tôi vừa đưa ra sẽ được Hội tiếp tục khắc phục, đẩy mạnh triển khai hoạt động, để Hội khẳng định rõ hơn vai trò, trách nhiệm của Hội trong đời sống xuất bản giai đoạn đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình. Xuất bản phải trở thành hoạt động có tính chất kép, vừa là một lĩnh vực tư tưởng văn hóa, vừa là một lĩnh vực kinh tế công nghệ. Hội sẽ tiếp tục giữ vai trò trụ cột trong công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho ngành.

- Trong buổi góp ý dự thảo Luật, ông có nói về định hướng “đổi mới phương thức quản lý, tăng cường hậu kiểm và quản lý nội dung số trong hoạt động xuất bản”. Ông có thể giải thích rõ hơn về nội dung này trong dự thảo?

- Xuất bản thuộc lĩnh vực an ninh tư tưởng văn hóa, vì thế, việc tiền kiểm, hậu kiểm cần được giải quyết thỏa đáng. Yêu cầu chính hiện nay là tăng cường hậu kiểm. Trong 3 lĩnh vực xuất bản, in, phát hành, lĩnh vực phát hành xuất bản phẩm đã được đưa vào các ngành nghề kinh doanh hậu kiểm. Các thủ tục hành chính lĩnh vực này về cơ bản đã được tháo gỡ.

Trong công tác hậu kiểm hiện nay, ta thấy một vai trò rất lớn của chính quyền địa phương. Đồng hành với sự hỗ trợ thường xuyên từ Trung ương, cần ứng dụng công nghệ vào công tác này. Ứng dụng công nghệ cũng giúp hậu kiểm có tính khả thi, đúng với nguồn lực hiện nay tại địa phương.

- Ông cũng nói rằng dự thảo Luật sẽ có những quy định chi tiết về in nối bản, in lậu, làm giả xuất bản phẩm nhằm tăng cường công tác xử lý hành vi vi phạm bản quyền. Nội dung này có ý nghĩa như thế nào, thưa ông?

- Đây là một nội dung chúng tôi có nhiều tâm huyết. Trong thời gian qua, có nhiều khó khăn trong việc đấu tranh chống in lậu, làm sách giả. Với các vụ sách lậu, sách giả được đẩy lên xử lý hình sự, pháp luật đã định tội làm hàng giả, theo Điều 192 Bộ Luật Hình sự. Còn với xử lý hành chính, hiện nay, xảy ra những thực tế về sản xuất sách giả gây khó khăn cho quy định xử lý. Tới đây, Luật Xuất bản sẽ gỡ rối việc này bằng việc quy định cụ thể về in nối bản, in lậu, làm hàng giả, từ đó không để lại khoảng trống pháp lý trong xử lý vi phạm.

Tới đây, Luật Xuất bản sẽ gỡ rối bằng việc quy định cụ thể về in nối bản, in lậu, làm hàng giả, từ đó không để lại khoảng trống pháp lý trong xử lý vi phạm.

Ông Nguyễn Nguyên

Khi vấn đề pháp lý đã được giải quyết, nỗ lực tiếp theo là của cơ quan thanh tra, kiểm tra xử lý vi phạm. Để xử lý vi phạm một cách đầy đủ, nghiêm minh, vai trò của cơ quan bảo vệ pháp luật, đặc biệt là hệ thống các cơ quan an ninh, hệ thống cơ quan trinh sát có vai trò quan trọng. Với nghiệp vụ sắc bén của các cơ quan này, cùng với vai trò của các cơ quan quản lý, vai trò của Hội Xuất bản như đã nói, cùng nỗ lực phát hiện, cảnh giác của người làm xuất bản, việc xử lý vi phạm sẽ hiệu quả hơn.

Trong thời gian tới, tôi tin những nỗ lực trên sẽ hạn chế các tác động nặng nề, tiêu cực của nạn làm sách giả, từ đó tạo ra động lực mới cho sự phát triển của hoạt động xuất bản.

Dự thảo Luật sẽ có những quy định, định nghĩa chi tiết về in nối bản, in lậu, làm giả xuất bản phẩm nhằm không để lại khoảng trống pháp lý trong xử lý vi phạm bản quyền. Ảnh: Báo Công Thương.

- Dự thảo Luật cũng có những quy định mới liên quan trách nhiệm của đơn vị trung gian trong việc bảo vệ bản quyền. Nội dung này có ý nghĩa như thế nào với việc chống vi phạm bản quyền trên môi trường số, thưa ông?

- Luật Sở hữu trí tuệ đã có những nội dung ghi rõ về trách nhiệm của các đơn vị cung cấp nền tảng trung gian. Trong Luật Giao dịch, cũng có nội dung quy định về trách nhiệm của đơn vị trung gian. Trong các quy định pháp luật khác cũng có các quy định về trách nhiệm này. Có thể nói, không chỉ riêng Luật Xuất bản, hành lang pháp lý đã xác định rất rõ trách nhiệm của các cơ quan trung gian.

Tuy nhiên, khi xây dựng Luật Xuất bản, chúng tôi cũng thấy đây là những chủ thể mới tham gia sâu vào hoạt động xuất bản. Tuy họ không làm sách, nhưng họ là người cung cấp các nền tảng. Việc họ tham gia vào quá trình bảo vệ bản quyền cũng rất quan trọng.

Tinh thần hiện nay là không phát sinh thêm các thủ tục hành chính. Chúng tôi đề cao vai trò trách nhiệm của đơn vị, đưa ra nguyên tắc để các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian triển khai thực hiện. Sau đó là vai trò hậu kiểm của các cơ quan quản lý Nhà nước, cơ quan liên quan. Nếu ta có nguyên tắc, xác định rõ trách nhiệm rồi, các đơn vị này không đảm bảo các nguyên tắc đó, chúng ta hoàn toàn có thể xử lý vi phạm.

- Chỉ thị 04-CT/TW đặt mục tiêu tới năm 2030 Việt Nam xây dựng tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực quốc gia. Theo ông, dự thảo Luật sẽ có điều chỉnh gì nhằm giúp ngành nhanh đạt được mục tiêu này?

- Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, bên cạnh xu hướng cá thể hóa, quy mô sản xuất nhỏ của hoạt động xuất bản, cũng có sự phát triển rất mạnh mẽ của các tập đoàn. Sự kết nối của các đơn vị trong tập đoàn để hình thành hệ sinh thái số, đẩy mạnh công nghiệp nội dung số, cũng là một câu chuyện lớn của phát triển công nghiệp văn hóa.

Hoạt động xuất bản tại Việt Nam cũng vậy, cần đi theo quy luật vận hành chung của thế giới, không chỉ để tạo ra những điểm mới trong năng lực hoạt động của ngành, mà quan trọng hơn, chúng ta còn tham gia bảo vệ chức năng quan trọng của xuất bản, trong đó có bảo vệ chủ quyền về lĩnh vực văn hóa.

Trong dự thảo Luật lần này, chúng tôi đưa ra các nguyên tắc để các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực báo chí - truyền thông tham gia các tổ hợp tập đoàn. Chúng tôi không quy định cụ thể mô hình tập đoàn hoạt động thế nào vì các quy định đó nằm trong các quy định pháp luật chặt chẽ, ví dụ trong Luật Doanh nghiệp.

Tôi hy vọng thời gian tới, với những cơ chế mới về thành lập các đơn vị xuất bản sẽ tạo điều kiện cho các địa phương có cơ hội hơn trong việc thành lập các nhà xuất bản (NXB). Các NXB số có thể được hình thành, với quy mô hoạt động gọn, gắn chặt với công nghệ, và việc NXB số liên kết chặt chẽ trong tập đoàn xuất bản cũng rất cần thiết.

NXB khi tham gia bất kỳ hoạt động nào vẫn cần đảm bảo chức năng quan trọng nhất của mình: Đó là là chức năng đảm bảo vấn đề nội dung khi ra quyết định xuất bản cuốn sách. Mọi can thiệp dẫn đến sự thay đổi nội dung mà không dựa trên yêu cầu phục vụ xã hội, phục vụ cho mục đích phát triển đất nước chắc chắn sẽ không được thực hiện.

Đó là một trong những yêu cầu cho NXB. Dù NXB tham gia mô hình nào, chức năng, nhiệm vụ, sự đảm bảo tuân thủ chính sách pháp luật nhà nước, đảm bảo phát triển theo yêu cầu của ngành, đảm bảo sự phát triển xã hội vẫn cần được đặt ra hàng đầu và tiên quyết. Đó là những nội dung sẽ được cụ thể hóa trong Luật Xuất bản thời gian tới.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!