Loại ung thư dẫn đầu ở nam giới Việt, nhiều người phát hiện muộn

Ung thư phổi trở thành bệnh ung thư phổ biến nhất ở nam giới Việt Nam. Ảnh: Shutterstock.

Theo ước tính GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), công bố tháng 7/2026, cơ cấu ung thư ở nam giới Việt Nam có sự thay đổi đáng chú ý.

Ung thư phổi vươn lên vị trí đầu tiên với khoảng 16.100 ca mắc mới trong năm 2024. Trong khi đó, ung thư gan, từng đứng đầu theo GLOBOCAN 2022, đã xuống vị trí thứ ba, sau cả ung thư đại trực tràng.

Vì sao ung thư phổi vượt ung thư gan ở nam giới?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh, nguyên bác sĩ Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, nhận định đây là bước ngoặt đáng chú ý nhưng không bất ngờ với những người làm lâm sàng.

Theo chuyên gia, sự thay đổi này phản ánh ba vấn đề lớn:

Thứ nhất, mô hình bệnh ung thư tại Việt Nam đang chuyển dịch. Ung thư gan có mối liên hệ chặt chẽ với virus viêm gan B. Sau hơn 20 năm triển khai tiêm vaccine viêm gan B cho trẻ sơ sinh và những tiến bộ trong điều trị bệnh gan, gánh nặng ung thư gan bắt đầu được kiểm soát.

Ngược lại, các ung thư liên quan lối sống và môi trường như ung thư phổi, đại trực tràng có xu hướng gia tăng. Đây cũng là quá trình từng diễn ra tại Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc.

Thứ hai, Việt Nam đang đối mặt với hệ quả từ những hành vi sức khỏe trong 20-30 năm trước. Ung thư phổi thường hình thành sau nhiều năm phơi nhiễm yếu tố nguy cơ. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam thuộc nhóm cao trong khu vực, với gần một nửa nam giới trưởng thành có thói quen này. Những người hút thuốc từ thập niên 1990-2000 hiện bước vào độ tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao.

Thứ ba, ung thư đại trực tràng gia tăng phản ánh lối sống đô thị hóa: ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ít rau và chất xơ, uống rượu bia, ít vận động, thừa cân, béo phì. Đáng lo ngại, bác sĩ ghi nhận ngày càng nhiều bệnh nhân ung thư đại trực tràng dưới 50 tuổi.

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh. Ảnh: BSCC.

"Điều đáng lo nhất là ung thư phổi vừa dẫn đầu về số ca mắc mới, vừa là nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu. Nhiều bệnh nhân chỉ đến bệnh viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn", vị chuyên gia nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Nguyễn Duy Anh, cả ung thư phổi và ung thư đại trực tràng đều có thể phòng ngừa, phát hiện sớm nếu chủ động kiểm soát nguy cơ và tầm soát đúng nhóm đối tượng.

Ai cần tầm soát ung thư phổi?

Ung thư phổi giai đoạn sớm thường không có triệu chứng rõ ràng. Khi xuất hiện ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, bệnh có thể đã tiến triển.

Theo bác sĩ Nguyễn Duy Anh, người thuộc nhóm nguy cơ cao cần chủ động tầm soát ngay cả khi chưa có biểu hiện bất thường.

Theo khuyến cáo của Lực lượng đặc nhiệm dịch vụ phòng ngừa Mỹ (USPSTF) năm 2021, nhóm được khuyến nghị tầm soát ung thư phổi gồm người từ 50 đến 80 tuổi, có tiền sử hút thuốc ít nhất 20 bao-năm (tương đương hút một bao mỗi ngày trong 20 năm), đang hút thuốc hoặc đã bỏ thuốc trong vòng 15 năm.

Ngoài ra, bác sĩ có thể cân nhắc tầm soát ở người có tiền sử gia đình mắc ung thư phổi, phơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài với amiăng, silic, khói hàn hoặc mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), xơ phổi.

Phương pháp có giá trị trong tầm soát là chụp CT ngực liều thấp (LDCT) mỗi năm một lần. Các nghiên cứu lớn như NLST tại Mỹ và NELSON tại châu Âu ghi nhận phương pháp này giúp giảm khoảng 20-24% nguy cơ tử vong do ung thư phổi. Liều tia thấp hơn khoảng 5-10 lần so với CT thông thường, thời gian chụp chỉ mất vài phút.

Trong khi đó, X-quang phổi thông thường có thể bỏ sót những nốt tổn thương nhỏ, không đủ độ nhạy để tầm soát ung thư phổi. Xét nghiệm máu tìm dấu ấn ung thư cũng không được khuyến nghị cho mục đích này.

Khi phát hiện nốt phổi nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định PET/CT để đánh giá đặc điểm tổn thương, mức độ lan rộng; sinh thiết để xác định chẩn đoán. Xét nghiệm đột biến gene cũng được thực hiện nhằm lựa chọn thuốc điều trị phù hợp.

Để giảm nguy cơ ung thư phổi, bác sĩ Nguyễn Duy Anh khuyến cáo nam giới cần bỏ thuốc lá, kể cả thuốc lào và thuốc lá điện tử. Cai thuốc ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có lợi. Sau khoảng 10 năm ngừng hút, nguy cơ ung thư phổi có thể giảm khoảng một nửa so với người tiếp tục hút.

Nam giới cũng không nên hút thuốc trong nhà để bảo vệ vợ con khỏi khói thuốc thụ động. Người thường xuyên làm việc trong môi trường có bụi mịn, hóa chất hoặc khói độc cần tuân thủ các biện pháp bảo hộ lao động.

Bên cạnh đó, cần hạn chế rượu bia, giảm thịt đỏ và thịt chế biến sẵn, tăng cường rau quả, duy trì vận động thường xuyên để kiểm soát những yếu tố nguy cơ ung thư đại trực tràng.

Với người thuộc nhóm nguy cơ cao, bác sĩ khuyến nghị chụp CT ngực liều thấp hàng năm. Ảnh: Duy Hiệu.

Với người thuộc nhóm nguy cơ cao, bác sĩ khuyến nghị chụp CT ngực liều thấp hàng năm. Từ 45 tuổi, mỗi người cũng nên trao đổi với bác sĩ về tầm soát ung thư đại trực tràng bằng nội soi đại tràng hoặc xét nghiệm máu ẩn trong phân.

Người dân cần đi khám nếu ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khàn tiếng dai dẳng, đau ngực hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

Ung thư phổi không còn là án tử

Theo bác sĩ Nguyễn Duy Anh, quan niệm mắc ung thư phổi đồng nghĩa với cái chết đã lạc hậu. Định kiến này còn có thể khiến người bệnh sợ đi khám, bỏ lỡ cơ hội điều trị.

"Tiên lượng phụ thuộc rất lớn vào giai đoạn phát hiện. Với ung thư phổi giai đoạn I, khi khối u còn nhỏ, người bệnh có thể được phẫu thuật hoặc xạ trị lập thể định vị thân (SBRT). Tỷ lệ sống trên 5 năm ở nhóm này có thể đạt 70% đến hơn 90%, nhiều trường hợp có cơ hội khỏi bệnh. Ngược lại, khi ung thư đã di căn xa, tỷ lệ này chỉ còn ở mức một chữ số", bác sĩ Duy Anh nói.

Ngay cả với bệnh nhân giai đoạn muộn, triển vọng điều trị cũng đã khác đáng kể so với 10-15 năm trước. Nhờ xét nghiệm đột biến gene, bác sĩ có thể xác định đặc điểm sinh học của khối u, lựa chọn thuốc điều trị trúng đích phù hợp với các đột biến như EGFR, ALK, ROS1. Một số thuốc được bào chế dạng viên uống, giúp bệnh nhân kiểm soát bệnh trong nhiều năm.

Liệu pháp miễn dịch cũng mở thêm cơ hội cho một nhóm người bệnh. Kết hợp với xạ trị chính xác cao và PET/CT để đánh giá, theo dõi đáp ứng, việc điều trị ung thư phổi ngày càng có nhiều tiến bộ.