Phát hiện và khai quật Di tích lò gốm cổ Hưng lợi thuộc phường 16, quận 8 cũ, không nằm trong phạm vi khu vực trung tâm nhưng nằm trong khung niên đại hình thành đô thị Sài Gòn, tiêu biểu cho di tích khảo cổ - làng nghề thủ công.

Ngày nay xóm lò Gốm còn lưu lại một số địa danh như đường lò Gốm - đường lò Siêu - đường Xóm Đất - bến lò Gốm - rạch lò Gốm - kênh lò Gốm - khu lò lu.

Bản đồ thành Gia Định do Trần Văn Học vẽ từ cuối năm 1815 đã có ghi địa danh xóm lò Gốm ở khoảng làng Phú lâm - Phú Định (khu vực quận 6 tiếp giáp quận 8 cũ).

Trong 62 ty thợ tập trung tại Sài Gòn làm việc cho nhà nước vào cuối thế kỷ XVIII đã có các ty thợ lò chum, ngói mộc, gạch mộc, lò gạch...

Một vài tài liệu của Pháp cũng phản ánh về việc sản xuất gốm ở Chợ lớn vào cuối thế kỷ XIX: tại Chợ lớn có khoảng 30 lò gốm tập trung ở Hòa lục, Phú Định, Cây Mai...

Vùng Chợ lớn sản xuất lu và các đồ gốm thông dụng như chậu vịm, siêu ấm, nồi trách, hũ khạp, cà ràng... Vùng Cây Mai có một lò sản xuất đồ sành. Các lò này lấy nguyên liệu tại chỗ, tùy chất đất mà sản xuất thành các loại sản phẩm.

Khai quật Lò gốm Hưng Lợi, quận 8 cũ năm 1997.

Mỗi lò gốm hàng năm có thể sản xuất hàng trăm ngàn sản phẩm. Từ những tư liệu lịch sử trên và qua khảo sát thực tế có thể nhận biết địa bàn xóm lò Gốm xưa khá rộng, gồm các làng Hòa lục (quận 8 cũ), Phú Định - Phú lâm (quận 6 cũ), Phú Giáo - Gò Cây Mai (quận 11 cũ) trải dài đôi bờ kênh Ruột Ngựa, kênh, rạch lò Gốm.

Dấu tích vật chất của xóm lò gốm chỉ còn lại Di tích lò gốm Hưng lợi thuộc làng Hòa lục (phường 16, quận 8), nằm ven kênh Ruột Ngựa. Di tích là gò lớn chứa đầy mảnh gốm của các loại lu, khạp, siêu, chậu...

Cuộc khai quật năm 1997 - 1998 đã tìm thấy tại đây phế tích 3 lò gốm kiểu lò ống (lò Tàu) là loại lò thông từ bầu lửa đến ống khói, dốc và hẹp, nền lò được gia cố nhiều lần, thành lò đắp dày bằng phế phẩm.

Giai đoạn đầu (nửa sau thế kỷ XVIII), khu lò chủ yếu sản xuất lu chứa nước bằng chất liệu sành nâu, dáng thuôn vào đáy hoặc bầu tròn, kích thước khá lớn.

Giai đoạn thứ hai (nửa đầu thế kỷ XIX), sản xuất các loại gốm và sành men nâu, men vàng hoặc không men. Đó là hũ, khạp, hộp, siêu, nồi có tay cầm... dưới đáy có in 3 chữ Hán “Hưng lợi diêu” (lò Hưng lợi).

Bên cạnh đó là các kiểu chậu bông hình tròn hay lục giác, bát giác phủ men xanh lam hay xanh đồng - màu men đặc trưng của “Gốm Sài Gòn”.

Chậu bông phần lớn có kích thước nhỏ, hoa văn in nổi trong các ô không men là hoa mai, hoa cúc hoặc tứ quý, bát tiên...

Giai đoạn thứ ba (từ cuối thế kỷ XIX), sản xuất các loại chén, tô, đĩa, ly, cốc, muỗng, ấm trà, lư hương... men trắng hoa văn men xanh và men nhiều màu, chai men trắng ngà...

Các loại đồ gốm gia dụng tuy đơn giản về kiểu dáng nhưng có nhiều kích thước khác nhau, theo thời gian có sự khác biệt nhỏ ở chi tiết tạo dáng hay hoa văn. Khu lò gốm này tồn tại đến khoảng nửa đầu thế kỷ XX.

Tuy có ba giai đoạn với những loại sản phẩm đặc trưng cho từng giai đoạn nhưng kỹ thuật sản xuất ở khu lò cổ này khá thống nhất: Cấu trúc lò gốm (loại lò ống - lò tàu), kỹ thuật tạo dáng (bàn xoay, in khuôn), hoa văn, phương pháp chồng lò và nung gốm, sản phẩm của hai giai đoạn đầu (lu, khạp, siêu, nồi có tay cầm...) đều mang đậm dấu ấn kỹ thuật làm gốm của người Hoa(36)

Năm 1998, di tích lò gốm cổ Hưng lợi được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Tuy nhiên, hiện nay, di tích đang bị xuống cấp nghiêm trọng và bị người dân lấn chiếm, nhiều ngôi mộ xây trái phép vào khu di tích, nhiều dấu tích của các khu lò nung gốm cổ đã bị người dân san phẳng, nhìn chung di tích đang bị hoang hóa nghiêm trọng, không phát huy được giá trị quý giá.

Thực trạng bảo tồn (khảo sát năm 2011, 2014)

Ngay sau khi lò gốm cổ Hưng lợi được công nhận Di tích cấp quốc gia (1998), các cơ quan hữu quan của thành phố đã bắt tay vào việc khoanh vùng bảo vệ, đặc biệt đã xây tường ngăn để chống xâm hại, lấn chiếm di tích.

Chiếc cổng khá kiên cố, xứng tầm di tích và một mái che kết cấu khung nhà bằng gỗ, tôn lợp được dựng lên che mưa nắng.

Mặc dù mái che chưa có tính mỹ thuật, chưa tạo điều kiện tốt cho người vào ra nghiên cứu và tham quan di tích nhưng đã là động thái tích cực để bảo tồn.

Lò gốm cổ Hưng Lợi vào cuối năm 1997. Ảnh: UBND quận 8 cũ.

Chính nhờ có mái che mà vài năm sau, hiện trường di tích được đảm bảo, lò gốm cổ tuy không hoàn hảo nhưng vẫn giữ được hiện trạng các hố khai quật khảo cổ làm xuất lộ vách ngăn lò, ống khói, vách và những bờ bao chống lò ở vách đông cùng những cửa ra vào di sản...

Nhà nước đã chi tiền cho một người (nhà ở liền kề di tích) mỗi tháng 200.000 đồng để làm công tác bảo vệ. Tuy nhiên ngay sau cuộc khai quật (1997 - 1998), nhất là từ lúc được công nhận di tích, một số gia đình sinh sống tại khu vực này phản ứng liên quan quyền sử dụng đất và đền bù đất đai trong khuôn viên di tích.

Quá trình giải quyết các thủ tục liên quan kéo dài nhiều năm, trong khi đó khu vực phường 16, quận 8 cũ biến đổi thành khu dân cư mới, giá đất tăng nhanh... Do đó việc bảo tồn, bảo vệ di tích ngày càng gặp khó khăn.

Qua thời gian 20 năm, di tích đã xuống cấp trầm trọng và vẫn bị lấn chiếm. Lối đi vào di tích từ phía bắc (kênh Ruột Ngựa) đã bị bít kín bằng khu mộ trước đây và hiện nay có thêm nhiều nhà ở.

Trong khu di tích, cỏ dại, cây rậm rạp, đặc biệt là nhiều cây keo rất hợp với đất ở đây nên nhanh chóng phát triển và cao lớn, xanh tốt trùm gần hết khu lò nung gốm, rễ cây ăn sâu vào lớp đất sẽ làm sụp đổ di tích.

Hàng rào xung quanh đoạn còn đoạn mất, di tích hiện nay như một khu vực đất hoang. Phần chính của di tích (lò gốm) đã bị thời tiết, mưa nắng và con người san bằng gần như toàn bộ làm cho không thể xác định các vị trí đâu là cửa lò, vách lò...; các lớp đáy của lò chồng lên nhau cũng bị đất lấp kín.

Những dấu tích lò trong quá trình khai quật đã giữ lại để bảo tồn bị người dân vào lấy đất và mảnh sành về san lấp lối đi, những khu vực còn lại bị cỏ cây, loại keo lớn mọc kín.

Toàn bộ mái che cho di tích hiện đã sụp đổ, chỉ còn cổng di tích cũng bị nứt và dây leo mọc phủ lên.

Tấm bảng ghi tên di tích đã được công nhận khi trước gắn vào cổng, nay không hiểu lý do gì mà đã bị tháo gỡ. Việc chi trả thù lao cho người bảo vệ di tích (200.000 đồng/tháng) chỉ thực hiện trong khoảng 5 năm đầu, sau vì lý do “hết hợp đồng” nên bị cắt.

Từ đó, việc bảo vệ, tu bổ, chỉnh trang di tích chưa được quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng, địa phương đã có những động thái quan trọng như nghiêm cấm không cho xây cất thêm công trình trong di tích, ngăn cản thành công việc xây cất tại vành đai khu vực bảo vệ phía vách tây lò gốm.

Nhìn chung, Di tích cấp quốc gia lò gốm cổ Hưng lợi đã hư hỏng nặng nề, khu vực lò sụp đổ mất hết dấu tích cuộc khai quật, cảnh quan 73 xung quanh tiêu điều, mục đích bảo tồn và phát huy giá trị di tích không thực hiện được...