Làm gì để không thành nạn nhân lừa đảo deepfake?

Tin tặc sử dụng công nghệ deepfake, AI, các mô hình ngôn ngữ lớn để phát tán tin giả. Ảnh: Reuters.

Công nghệ deepfake đang được nhiều đối tượng sử dụng để giả mạo nhân thân, hòng chiếm đoạt tài sản của người dùng mạng xã hội. Đồng thời, kẻ gian cũng lợi dụng công nghệ này để giả mạo hình ảnh cá nhân, tổ chức, rồi phát tán tin giả, bôi nhọ uy tín người bị hại.

Ông Đoàn Trung Sơn - Giám đốc chương trình An ninh mạng, Đại học Phenikaa và Luật sư Hoàng Trọng Giáp - Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) - chia sẻ các bước nhận diện loại tin giả “công nghệ cao” này, cũng như cách thu thập chứng cứ để nạn nhân tố giác tới cơ quan chức năng.

Nhận diện tin giả sử dụng deepfake

Theo ông Đoàn Trung Sơn, phương thức và thủ đoạn phát tán tin giả trên mạng xã hội hiện nay đã vượt qua quy mô thao túng thủ công truyền thống, chuyển sang giai đoạn tự động hóa, tinh vi về mặt kỹ thuật và đánh tráo bản chất nội dung.

Riêng về nội dung, các đối tượng thường sử dụng chiến thuật 80% thật, 20% giả, núp bóng “phản biện xã hội” hoặc “kể chuyện cá nhân”. Tin tặc cũng chuyên môn hóa tin giả, tập trung các lĩnh vực phức tạp, nhiều tính chuyên ngành như tài chính - chứng khoán, công nghệ y tế, quy hoạch bất động sản...

Thay vì bịa đặt hoàn toàn, đối tượng lấy một sự kiện, hình ảnh hoặc tài liệu có thật, sau đó cài cắm 10-20% chi tiết sai lệch, khiến các công cụ kiểm tra thông tin thông thường rất khó phát hiện.

Ông Đoàn Trung Sơn

Điều khiến những người tạo tin giả hiện nay nguy hiểm hơn trước là cách sử dụng công nghệ để tạo lập, phát tán nội dung, lách các thuật toán kiểm duyệt.

Nhờ công nghệ, tin giả sản xuất ngày càng nhanh, nhiều, tạo thành quy trình bài bản.

Với định dạng video, audio, các đối tượng dùng deepfake thế hệ mới tạo ra nội dung thời gian thực (real-time video & audio); nhằm giả mạo khuôn mặt và giọng nói ngay trong cuộc gọi trực tiếp (livestream/video call). Giọng nói được tái tạo đạt độ chính xác cao về âm điệu, thói quen phát âm, đánh lừa nhận diện sinh trắc học của nạn nhân.

Với định dạng chữ, kẻ xấu ứng dụng những mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để sản xuất tự động hàng nghìn bài viết có văn phong tự nhiên, chuẩn mực về ngữ pháp. Sau đó, kết hợp mạng lưới tài khoản ảo tự động (AI-driven botnets), các botnet tích hợp AI không chỉ đi rải link “bẩn” mà có khả năng tự tương tác, tranh luận, để lại bình luận như người thật để đẩy từ khóa (SEO) và thao túng thuật toán đề xuất của TikTok, Facebook, YouTube.

Ông Đoàn Trung Sơn - Giám đốc chương trình An ninh mạng, Đại học Phenikaa. Ảnh: FBNV.

Nhằm chủ động phòng ngừa việc trở thành nạn nhân của deepfake, deepvoice, tin giả sử dụng công nghệ cao, ông Đoàn Trung Sơn đưa ra 3 nhóm hành động khuyến nghị người dân thực hiện.

Trước hết, người dùng cần xây dựng kỹ năng nhận diện và xác minh tức thì. Ví dụ, người trong nhà tạo một “mật mã gia đình”, quy ước sẵn câu trả lời, từ khóa, thông tin riêng, để khi nhận được cuộc gọi khẩn cấp yêu cầu chuyển tiền hay hỗ trợ từ người thân, chỉ cần hỏi về mật mã này để xác thực.

Khi nhận thông tin bất ngờ, người dùng cũng cần yêu cầu đối phương gọi video call. Để tránh video call cũng sử dụng deepfake, yêu cầu đối phương quay mặt sang trái/phải, giơ tay che trước mặt hoặc cử động ngón tay liên tục.

Công nghệ deepfake thời gian thực thường xuất hiện lỗi vỡ ảnh, biến dạng bóng đổ hoặc "lag" hình ảnh quanh mép khuôn mặt khi có vật cản đột ngột. Người dùng nên quan sát thêm các dấu hiệu bất thường trong video như mắt chớp, khẩu hình miệng, ánh sáng không tự nhiên.

Khi nhận cuộc gọi xưng danh công an, tòa án, viện kiểm sát, ngân hàng, điện lực, cảnh sát giao thông phạt nguội hoặc người thân báo tai nạn, người dùng nên cúp máy và chủ động gọi lại trực tiếp qua điện thoại (SIM) hoặc tổng đài chính thức.

Một nguyên tắc quan trọng mà người dân nên áp dụng là “4 không”. Không tin ngay (kể cả khi thấy hình ảnh/giọng nói quen thuộc); không nhấn vào link lạ; không cung cấp mã OTP, mật khẩu, thông tin cá nhân/tài khoản ngân hàng; không chuyển tiền khi chưa xác minh 100% qua kênh trực tiếp.

Đồng thời, hạn chế chia sẻ video nói chuyện rõ tiếng, chất lượng cao hoặc thông tin cá nhân ở chế độ công khai trên mạng xã hội, bởi kẻ gian có thể lợi dụng dữ liệu hình ảnh, giọng nói này để huấn luyện mô hình AI.

Người dân cũng nên thực hành quy tắc "chậm lại 3 giây" trước khi tương tác. Cần xác minh nguồn thông tin qua các kênh chính thống trước khi chia sẻ thông tin.

Nạn nhân của tin giả, deepfake cần làm gì?

Với trường hợp cá nhân, tổ chức bị vu khống, xuyên tạc bởi tin giả, lừa đảo bởi tội phạm công nghệ, luật sư Hoàng Trọng Giáp đưa ra 3 hướng hành động.

Luật sư Hoàng Trọng Giáp - Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa (Đoàn Luật sư TP Hà Nội). Ảnh: NVCC.

Thứ nhất, yêu cầu nền tảng, người đăng gỡ bỏ thông tin, cải chính. Người bị xâm phạm nên lưu giữ ngay đường link, ảnh chụp màn hình, video, lịch sử bài đăng, bình luận và các dữ liệu liên quan; sau đó yêu cầu người đăng chấm dứt hành vi, gỡ bỏ và cải chính.

Thứ hai, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hành chính hoặc hình sự. Người dân có thể gửi đơn và chứng cứ đến cơ quan công an hoặc cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để xem xét hành vi vi phạm.

Người bị xâm phạm nên lưu giữ ngay đường link, ảnh chụp màn hình, video, lịch sử bài đăng, bình luận và các dữ liệu liên quan.

Luật sư Hoàng Trọng Giáp

Thứ ba, khởi kiện dân sự. Theo Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân bị vu khống, xuyên tạc thông tin làm ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm của mình có quyền yêu cầu Tòa án bác bỏ thông tin làm vu khống, xuyên tạc; nếu thông tin đó được đăng tải trên phương tiện thông tin đại chúng nào thì phải được gỡ bỏ, cải chính bằng chính phương tiện thông tin đại chúng đó; trường hợp không xác định được người đưa tin thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố thông tin đó là không đúng.

Ngoài ra, người bị hại cũng có thể yêu cầu bồi thường các khoản thiệt hại quy định tại Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015.