Quyền tự do ngôn luận là quyền cơ bản của công dân. Tuy nhiên, như mọi hành vi khác, công dân cũng phải chịu trách nhiệm về phát ngôn của mình, đặc biệt nếu phát ngôn chứa tin giả, tin sai sự thật.
Đâu là ranh giới giữa bày tỏ quan điểm và lan truyền tin giả? Cá nhân tiếp tay cho việc phát tán tin giả sẽ có mức xử lý như thế nào?
Luật sư Nguyễn Văn Đồng - Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) và luật sư Hoàng Trọng Giáp - Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) chia sẻ quan điểm, dẫn các quy định pháp luật về chủ đề này.
Quan điểm trái chiều không phải căn cứ duy nhất
Trước hết, về xác định ranh giới giữa tự do ngôn luận và vi phạm pháp luật, theo quan điểm của luật sư Nguyễn Văn Đồng, việc một cá nhân có quan điểm trái chiều với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp hoặc cá nhân khác không thể lấy làm căn cứ duy nhất để xử lý.
"Một xã hội pháp quyền phải bảo vệ quyền nêu ý kiến, quyền phê bình, quyền phản biện và quyền đặt câu hỏi. Điều cần xem xét là người nói đang đưa ra ý kiến hay đang khẳng định sự kiện; thông tin đó có đúng không; người đăng có biết rõ sai không; họ có căn cứ hợp lý để tin rằng thông tin là đúng hay không; mục đích đăng tải là cảnh báo cộng đồng, phản ánh sự việc hay nhằm hạ nhục, vu khống, gây thiệt hại; và cuối cùng là hậu quả thực tế hoặc nguy cơ gây hậu quả của thông tin đó", luật sư Đồng nói.
 |
| Luật sư Nguyễn Văn Đồng - Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính (Đoàn Luật sư TP Hà Nội). Ảnh: NVCC. |
Như vậy, điểm cốt lõi để xác định cá nhân có phạm luật không là nội dung, tính xác thực, mục đích, phương thức thể hiện và hậu quả của thông tin cá nhân phát tán.
Việc xử lý sẽ dựa trên chứng cứ chứng minh nội dung sai sự thật và những dấu hiệu vi phạm cụ thể, không chỉ căn cứ việc thông tin có quan điểm trái chiều.
Cũng theo luật sư Nguyễn Văn Đồng, một yếu tố quan trọng khi xét xử những vụ phát tán tin giả, tin sai sự thật là hậu quả của hành vi này.
Luật sư dẫn vụ việc đăng trên tài khoản Facebook “Đặng Như Quỳnh”. Cụ thể, sau khi cơ quan điều tra khởi tố vụ án liên quan một số cá nhân là đại diện của các công ty đang niêm yết trên sàn chứng khoán, người này đăng tải thông tin trên trang Facebook cá nhân cho rằng cơ quan chức năng tiếp tục khởi tố và xử lý những cá nhân, doanh nghiệp có ảnh hưởng khác trên thị trường tài chính, chứng khoán tương tự hai vụ án.
Thông tin sau đó được xác định là không chính xác gây ảnh hưởng không nhỏ tâm lý các nhà đầu tư chứng khoán, góp phần khiến giá cổ phiếu của những công ty, doanh nghiệp bị nhắc tên giảm giá liên tục.
Thực tiễn xét xử cho thấy pháp luật không xem nhẹ hậu quả của việc phát tán thông tin sai sự thật.
Luật sư Nguyễn Văn Đồng
Cơ quan điều tra xác định hành vi này gây ảnh hưởng tiêu cực thị trường chứng khoán, thiệt hại về kinh tế và uy tín của tổ chức, cá nhân.
Đối tượng bị khởi tố về tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân theo Điều 331 Bộ luật Hình sự và sau đó bị tòa án tuyên phạt 2 năm tù; cấp phúc thẩm giữ nguyên bản án.
"Đây là ví dụ rất rõ rằng tác động của thông tin trên mạng, đặc biệt khi liên quan thị trường tài chính và uy tín doanh nghiệp, có thể trở thành yếu tố quan trọng trong đánh giá trách nhiệm pháp lý", luật sư Đồng khẳng định.
 |
| Người dân cần kiểm chứng thông tin để không tiếp tay phát tán tin giả. Ảnh: Chinhphu.vn. |
Các mức phạt, xử lý hình sự liên quan hành vi phát tán tin giả
Theo luật sư Hoàng Trọng Giáp, khoản 3, Điều 4 Nghị định 174/2026/NĐ-CP quy định các mức phạt từ Chương II đến Chương VI được áp dụng đối với tổ chức; nếu cá nhân có cùng hành vi thì mức phạt bằng 1/2 mức phạt đối với tổ chức.
Theo điểm a, khoản 1, Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP mức xử phạt hành chính đối với tổ chức có hành vi đưa thông tin sai sự thật trên mạng xã hội sẽ bị xử phạt từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng. Do đó, cá nhân đưa thông tin sai sự thật sẽ chịu mức phạt từ 10 triệu đồng đến 15 triệu đồng.
Ngoài ra, người đưa thông tin có thể bị xử phạt lên đến 50 triệu đồng đối với hành vi bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại quyền, lợi ích hợp pháp của người khác (điểm a, khoản 1, Điều 156 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Tùy mức độ và hậu quả của hành vi, người đưa thông tin sai sự thật có thể chịu trách nhiệm hình sự tội vu khống theo điểm a, khoản 1, Điều 156 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), phạt cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm. Việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử là tình tiết định khung (phạm tội có tính chất chuyên nghiệp).
 |
| Luật sư Hoàng Trọng Giáp - Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa (Đoàn Luật sư TP Hà Nội). Ảnh: NVCC. |
Luật sư Nguyễn Văn Đồng bổ sung một tội danh khác đối với tin giả trên Internet là Điều 288 Bộ luật Hình sự về tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.
Khoản 1 áp dụng khi người thực hiện hành vi thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng, gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Khung hình phạt có thể là phạt tiền từ 30 đến 200 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.
Người đưa thông tin có thể bị xử phạt lên đến 50 triệu đồng đối với hành vi bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Luật sư Hoàng Trọng Giáp
Nếu có tổ chức, gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên, ảnh hưởng xấu an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc thuộc các trường hợp nghiêm trọng khác, mức phạt có thể lên tới 1 tỷ đồng hoặc 7 năm tù.
Đối với nội dung sử dụng deepfake, từ ngày 1/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 có hiệu lực.
Luật nghiêm cấm việc sử dụng yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng người, sự kiện thật để lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi của con người một cách có chủ đích và có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con người.
Đồng thời, luật cấm tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
“Khi deepfake được sử dụng để vu khống, làm nhục, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng an ninh, trật tự, cơ quan tố tụng vẫn phải vận dụng các tội danh tương ứng của Bộ luật Hình sự, bên cạnh các quy định chuyên ngành về AI. Nói cách khác, luật về AI tạo ra “khung phòng ngừa và quản lý” mới, còn trách nhiệm hình sự cụ thể vẫn phải được xác định dựa trên hành vi và hậu quả thực tế”, luật sư Nguyễn Văn Đồng cho biết.
Chia sẻ thêm, luật sư Nguyễn Văn Đồng cho rằng việc phòng, chống tin giả hiệu quả không thể chỉ dựa vào việc tăng mức phạt.
"Pháp luật phải vừa đủ mạnh để xử lý người cố ý bịa đặt, thao túng, vu khống và gây hậu quả nghiêm trọng, vừa đủ chặt chẽ để không biến hoạt động phản biện, bình luận và nêu ý kiến hợp pháp thành hành vi vi phạm", luật sư khẳng định.
Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam đã có Nghị định 174/2026/NĐ-CP, Luật An ninh mạng 2025 và đặc biệt là Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, khung pháp lý hiện nay đã đầy đủ và trực tiếp hơn trước rất nhiều.
Nhưng để bảo đảm công bằng, theo luật sư, điều quan trọng nhất vẫn là đánh giá từng trường hợp trên cơ sở sự thật, nguồn chứng cứ, mục đích của người đăng, mức độ lỗi và hậu quả thực tế.
"Đó chính là ranh giới cần thiết giữa một bên là quyền tự do biểu đạt được pháp luật bảo vệ và bên kia là hành vi lợi dụng không gian mạng để tạo ra, phát tán thông tin xấu độc gây tổn hại cho cá nhân và xã hội", luật sư Đồng kết luận.
Theo Luật sư Hoàng Trọng Giáp, tin giả là những thông tin sai lệch một phần hoặc toàn bộ so với sự thật, do một hoặc nhiều chủ thể tạo ra nhằm phục vụ mục đích, ý đồ riêng (khoản 18 Điều 3 Nghị định 147/2024/NĐ-CP).
Hiện nay, tin giả, thông tin sai sự thật được quy định cụ thể trong Nghị định 328/2026/NĐ-CP quy định phòng, chống tin giả, tin sai sự thật; Điều 5 Luật An ninh mạng 2025 quy định các các biện pháp bảo vệ an ninh mạng; Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, điểm a khoản 1 Điều 156 BLHS (sửa đổi, bổ sung 2017) về mức xử phạt hành chính, xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm về đưa thông tin sai sự thật.
Liên quan chủ đề này, trao đổi với Tri thức - Znews, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, cho biết hiện nay, các đối tượng không nhất thiết đưa thông tin sai lệch ngay từ đầu mà thường “xây dựng niềm tin trước, cài cắm thông tin sau”.
“Chưa kiểm chứng - chưa tin; chưa rõ nguồn - chưa chia sẻ; phát hiện bất thường - báo ngay cho người có trách nhiệm”, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy nói.
Tủ sách Xã hội giới thiệu những cuốn sách hay và mới về các chủ đề từ thời sự, chính trị, đến giao thông, hạ tầng... Tủ sách đồng thời cung cấp nhiều kiến thức, dữ liệu để độc giả hiểu nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội.
Bình luận