Kỹ năng giúp con người sinh tồn trong thời đại hỗn loạn

Chỉ thị 04-CT/TW mới được Ban Bí thư ban hành có ghi nhiệm vụ: "Xây dựng thói quen và kỹ năng đọc", đồng thời "Triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời".

Tri thức - Znews đã có cuộc trò chuyện với TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Hà Nội, đồng thời là người sáng lập dự án Sách ơi mở ra về kinh nghiệm xây dựng tiết đọc, phát triển văn hóa đọc, nhằm hiện thực hóa Chỉ thị 04 trong cuộc sống.

Chỉ thị 04-CT/TW mới được Ban Bí thư ban hành ghi nhiệm vụ: "Triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở". Ảnh: Trần Hiền.

Tự đọc, tự học để sống sót trong thời kỳ biến động

- Một điểm Chỉ thị 04 nêu ra là “xây dựng thói quen và kỹ năng đọc”. Nhấn mạnh việc đọc như một kỹ năng là điều “Sách ơi mở ra” đã thực hiện trong nhiều năm. Bà đánh giá thế nào về nội dung này trong Chỉ thị 04?

- Là một người có 15 năm làm việc trong lĩnh vực phát triển văn hóa đọc, tôi thực sự vui khi được biết thông tin này. So với những công văn, đề án trước đây, Chỉ thị 04 có thể nói đã tiến thêm một bước: triển khai tiết đọc sách thành môn học tự chọn trong trường học để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.

Từ năm 2014, khi bắt đầu xây dựng Dự án Phát triển văn hóa đọc "Sách ơi mở ra", tôi đã nhận thấy bài toán mà mình phải giải quyết là trang bị kỹ năng đọc cho học sinh. Khi quan sát hành vi đọc của học sinh ở các thành phố lớn, tôi nhận ra các em không thiếu sách, mà là chưa biết cách đọc, bởi vậy chưa lĩnh hội được một cách thực sự trọn vẹn những giá trị từ sách, và hệ quả là chưa thực sự biết cách để tự học.

Bà Nguyễn Thị Ngọc Minh cho rằng cần một hệ sinh thái để xây dựng văn hóa đọc. Ảnh: Thúy Hạnh.

Trong khi đó, chúng ta đều biết đọc là một kỹ năng vô cùng quan trọng để học tập suốt đời. Không một trường học nào có thể dạy chúng ta mọi kiến thức cần cho cuộc sống, cũng không một người thầy nào có thể đồng hành cùng chúng ta suốt cả cuộc đời, song chỉ cần sở hữu kỹ năng đọc tốt, chúng ta hoàn toàn có thể tự học tất cả kiến thức bằng cách đọc sách.

Chúng ta đang sống trong thời đại VUCA, với đặc trưng là sự biến động, bất định, phức tạp và mơ hồ. Để thích nghi với một bối cảnh biến đổi nhanh chóng và bất khả đoán, tự học chắc chắn sẽ cần được coi là một năng lực sinh tồn của con người.

TS Nguyễn Thị Ngọc Minh

Đó là lý do trong suốt 12 năm qua, tôi đã kiên trì theo đuổi từ khóa kỹ năng đọc, giúp học sinh trở thành một người đọc thông minh thông qua việc làm chủ các chiến lược đọc. Nhờ đọc một cách chủ động và có chiến lược, người đọc không chỉ lĩnh hội được các tri thức, từ vựng phong phú trong sách, mà còn có thể mài sắc năng lực tư duy của mình.

Tôi thực sự kỳ vọng những nội dung trong Chỉ thị 04, đặc biệt là nội dung liên quan đến kỹ năng đọc, sẽ dần đi vào thực tế và rất mong tất cả những người tâm huyết với văn hóa đọc sẽ cùng chung tay, góp sức để hiện thực hóa chủ trương này.

"Điểm nghẽn" nào tại khối trường công lập?

- Theo bà, việc triển khai tiết đọc sách trong trường học có những "điểm nghẽn" gì?

- Tại một số trường, ngoài việc thiếu chương trình và các tài liệu hướng dẫn giảng dạy, còn thiếu một đội ngũ giáo viên chuyên trách về kỹ năng đọc, mà thường huy động cán bộ thư viện hoặc giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn để triển khai tiết đọc sách.

Để triển khai tiết đọc sách, giáo viên vừa phải có kỹ năng thiết kế chương trình giáo dục, kỹ năng sư phạm, vừa phải cập nhật những thông tin mới nhất về xuất bản, vừa phải hiểu biết rất sâu sắc về kỹ năng đọc, và phải có một vốn đọc phong phú và sự yêu thích tự nhiên với việc đọc.

Nhiều giáo viên đáp ứng được yêu cầu này, nhưng vốn dĩ công việc dạy học chính của họ đã quá áp lực và mất thời gian, khiến cho họ khó có điều kiện phát triển chương trình, nghiên cứu bài học. Một số cán bộ thư viện rất tâm huyết với văn hoá đọc, nhưng họ lại thiếu kỹ năng sư phạm.

Một số nước trên thế giới, ví dụ Phần Lan, có chức danh giáo viên - thủ thư. Người đảm nhiệm vị trí này vừa có kỹ năng sư phạm, lại vừa rất hiểu biết về xuất bản và thông tin. Họ trở thành một cầu nối các trường học với thế giới rộng lớn của ngành xuất bản, giúp các nhà trường cập nhật được những tri thức mới từ sách báo, đồng thời chính là người hướng dẫn kỹ năng đọc, kỹ năng khai thác thông tin cho học sinh.

Rất tiếc, chúng ta chưa thực sự có chức danh này, đặc biệt là trong các hệ thống trường công lập. Tôi mong ước một ngày nào đó, chúng ta sẽ có một đội ngũ giáo viên - thủ thư thực sự xuất sắc, cầu nối tin cậy dẫn học sinh và cả giáo viên, tới thế giới của sách.

Chức danh giáo viên - thủ thư đã có ở hệ thống giáo dục tại một số nước. Vị trí này vừa có kỹ năng sư phạm, lại vừa hiểu biết về xuất bản và thông tin. Ảnh: Trần Hiền.

Mạng lưới liên kết nhà xuất bản - hiệu sách - thư viện công - trường học

- Có ý kiến cho rằng sự phát triển của nhà xuất bản, hiệu sách, thư viện phải được liên kết chặt với trường học, nhằm phát triển việc đọc hiệu quả nhất. Bà có đánh giá thế nào về mạng liên kết này, đặc biệt tại Việt Nam?

- Khi tôi còn học phổ thông, phần lớn những gì mà tôi học được là từ thư viện tỉnh và từ những sách vở mình “nhặt” được từ các hiệu sách trên đường đi học. Thời bấy giờ, thư viện tỉnh thường xuyên tổ chức rất nhiều buổi giao lưu trực tiếp với các tác giả nổi tiếng như Phạm Tiến Duật, Hoàng Cầm…, khiến cho chúng tôi coi thư viện là thánh đường của tri thức.

Khi sang Mỹ, Nhật, New Zealand, tôi đến thăm rất nhiều thư viện địa phương. Tôi đã thực sự choáng ngợp không chỉ với cơ sở vật chất đồ sộ, lượng tài liệu phong phú, thiết bị hiện đại của họ, mà tôi còn vô cùng ngạc nhiên với cách vận hành thân thiện, chuyên nghiệp và những hoạt động phong phú mà họ tổ chức. Thư viện địa phương không chỉ là nơi lưu trữ sách vở, mà thực sự là trung tâm của đời sống văn hoá - tri thức cộng đồng, là nơi người ta muốn lui tới, không phải chỉ để đọc sách, mà là để hưởng thụ văn hoá, để giao tiếp với cộng đồng.

Một thư viện tại Nhật Bản có sự phân chia không gian cho các nhiều nhu cầu đọc và làm việc. Ảnh: Dezeeen.

Tôi luôn nghĩ rằng phát triển văn hoá đọc không chỉ là việc của trường học, mà còn là trách nhiệm của cộng đồng, đặc biệt là các bên liên quan như thư viện, nhà xuất bản. Thực tế, trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây, các đơn vị xuất bản cũng rất nỗ lực trong việc đưa sách lại gần hơn với người đọc thông qua rất nhiều sự kiện hấp dẫn. Ngành thư viện cũng đã rất nỗ lực truyền thông về văn hoá đọc, đặc biệt là trong khoảng thời gian diễn ra ngày hội đọc sách hay kỳ thi đại sứ văn hoá đọc. Nhờ những nỗ lực này mà ngày nay, từ khoá văn hoá đọc đã trở nên rất gần gũi với cộng đồng.

Tuy nhiên, tôi vẫn nghĩ, trước sức cạnh tranh mạnh mẽ của thế giới giải trí, của thiết bị điện tử, những thứ đang có xu hướng kéo đứa trẻ vào thói quen tiêu thụ thông tin thụ động, thì chúng ta cần phải làm nhiều hơn thế, làm sâu hơn thế, và liên kết với nhau một cách chặt chẽ hơn thế.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!