Hiện tượng lạnh giá kéo dài, được gọi là "kỷ băng hà nhỏ" đã khiến cả châu Âu khốn đốn. Ảnh minh họa: T.M.

Niềm hy vọng của tầng lớp nông dân là cây hoa màu châu Mỹ, những giống cây mà vào năm 1642, đã vượt Đại Tây Dương theo con đường vận chuyển bạc. Khi máy bay lướt qua vùng trời châu Âu, hãy giảm độ cao đủ để hành khách có thể nhìn thấy những dấu ấn của "cuộc trao đổi Columbus": Ruộng trồng bắp châu Mỹ ở Italy, thăm đậu châu Mỹ ở Tây Ban Nha, cánh đồng chen chúc những gương mặt bừng sáng ngước nhìn trời của loài hoa hướng dương châu Mỹ ở Pháp.

Lá cây thuốc lá to bản tắm đẫm ánh nắng trong những trang trại ở Hà Lan. Thuốc lá phổ biến ở khu vực châu Âu theo Thiên chúa giáo đến mức Giáo hoàng Urban VIII đã dành ra cả năm này để phản đối sử dụng nó (ở nước Anh theo Tin Lành, đến cả người khét tiếng “mặt sắt” nhất quốc gia này, Oliver Cromwell, cũng ủng hộ thuốc lá).

Quan trọng nhất là khoai tây, nông sản sẽ bắt đầu làm no bụng người Đức, người Hà Lan và dần dần, cả người Ireland. Trong những thời điểm bình thường, sự gia tăng sản lượng mùa màng một cách nhanh chóng sẽ xoa dịu một số sự bất mãn gây ra bởi chiến tranh và lạm phát.

Nhưng thời điểm này không bình thường chút nào: Các dụng cụ trên máy bay cho thấy khí hậu đang dần thay đổi. Trong gần một thế kỷ, châu Âu đã phải trải qua những mùa đông ngập tuyết đáng sợ, mùa xuân tới muộn và mùa hè lạnh giá.

Thời tiết lạnh đến tận tháng năm, tháng sáu khiến vụ thu hoạch nho ở Pháp bị chậm lại đến tận tháng mười một; người ta có thể đi bộ từ Đan Mạch qua Thụy Điển trên mặt biển đóng băng kéo dài cả trăm dặm; những thợ săn ở quần đảo Greenland thả neo thuyền kayak bên bờ biển Scotland.

Sau ba vụ mùa thất bát, đám đông dân chúng theo Thiên chúa giáo ở Ireland nổi dậy, cướp bóc và giết chết người Anh theo đạo Tin Lành vốn bị căm ghét, những vụ tấn công người Tin Lành đó được người Thiên chúa giáo tận dụng như một cơ hội lấn chiếm đất đai.

Sợ rằng sông băng ngày một lớn lên trên dãy Alps sẽ càn quét qua nhà mình, dân làng ở Thụy Sĩ đã xúi giục giám mục yểm bùa xua đuổi dòng nước đóng băng đầy đe dọa này, một màn bắt chước mù quáng những người Tây Ban Nha tìm kiếm sự giúp đỡ từ Chúa để chống lại dịch kiến lửa ở Santo Domingo. Những cuộc viếng thăm hàng năm của vị giám mục đã khiến sông băng phải lùi lại 80 bước chân.

Trật tự của thế giới có vẻ như đã đảo lộn. Các nhà sử học gọi thời kỳ giá buốt này là kỷ Băng Hà Nhỏ. Kéo dài từ khoảng năm 1550 đến khoảng năm 1750 ở Bắc bán cầu, hiện tượng nhiệt độ dị thường này vẫn rất khó giải thích cặn kẽ; nó xuất hiện và tồn tại ở mỗi vùng rất khác nhau.

Vì thời đó, rất ít người giữ các ghi chép về tình hình thời tiết, nên các nhà cổ khí tượng học (người nghiên cứu khí hậu cổ xưa) buộc phải tìm hiểu thông qua những số liệu còn khiếm khuyết như độ dày của các vòng cây và thành phần hóa học của bọt khí li ti trong các khối băng ở Bắc Cực.

Căn cứ vào chứng cứ gián tiếp đó, nhiều nhà nghiên cứu đưa ra giả thiết rằng kỷ Băng Hà Nhỏ sinh ra do sự sụt giảm số lượng các vết đen Mặt trời, hay hiện tượng Maunder Minimum. Do các vết đen Mặt trời liên quan mật thiết đến năng lượng mặt trời phát ra, ít vết đen cho thấy cường độ bức xạ của Mặt trời giảm bớt, tới mức đủ để khiến Trái Đất lạnh lẽo, như các nhà nghiên cứu tranh luận.

Nhiều nhà khoa học khác đưa ra giả thuyết rằng nhiệt độ hạ xuống bởi những vụ phun trào núi lửa lớn đã giải phóng lưu huỳnh điôxít vào thượng tầng khí quyển. Phía trên các tầng mây, lưu huỳnh điôxít kết hợp với hơi nước tạo thành những giọt axít sulfuric nhỏ, những hạt vật chất li ti lóe sáng trong không khí, phản xạ một phần ánh sáng Mặt trời vào trong không gian vũ trụ.

Hiện tượng này đã xuất hiện vào năm 1642. Bấy giờ, một vụ phun trào khổng lồ ở miền Nam Philippines vào năm trước đó được cho là nguyên nhân khiến nhiệt độ Trái Đất sụt giảm suốt ba năm. Mặc dù vậy, cả hai giả thuyết này đều kéo theo những ý kiến phản bác gay gắt.

Nhiều nhà khoa học tin rằng tác động của hiện tượng Maunder Minimum quá nhỏ đến nỗi không thể trở thành nguyên nhân gây ra kỷ Băng Hà Nhỏ. Những người khác tranh luận rằng một chuỗi những vụ phun trào núi lửa riêng lẻ không thể là nguyên nhân làm giảm nhiệt độ đều đặn như vậy.