Khơi dậy động lực phát triển của ngành xuất bản

Ông Vũ Trọng Đại, Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES). Ảnh: Rab Huu.

Khi tiếp cận Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư, cá nhân tôi cảm thấy bất ngờ xen lẫn vui mừng. Hầu hết tâm tư, nguyện vọng và những nỗ lực vận động bền bỉ của những người làm xuất bản nghiêm túc trong suốt hai thập kỷ qua đều đã được Đảng, Nhà nước thấu hiểu và kết tinh thành các định hướng chỉ đạo mang tầm chiến lược.

Điểm nhấn mang tính bước ngoặt nhất của văn kiện này chính là việc định vị ngành xuất bản như một "hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị". Qua đó, Chỉ thị nâng vai trò, vị thế của ngành lên một tầm cao hoàn toàn mới.

Tuy nhiên, đan xen với niềm hứng khởi là sự băn khoăn về mức độ triển khai trong thực tiễn, bởi khối lượng công việc và những mục tiêu đặt ra cho các cột mốc 2030 hay 2045 rất đồ sộ. Để hiện thực hóa khát vọng này, biến tri thức từ trang sách trở thành bộ phận quan trọng bậc nhất của nền công nghiệp văn hóa, chúng ta đòi hỏi một tư duy thực thi sắc bén, toàn diện và cẩn trọng tối đa trong quản trị.

Phát triển “văn hóa đọc” đúng nghĩa

Trước hết, khi bàn về bài toán đưa xuất bản hòa nhịp vào công nghiệp văn hóa, chúng ta buộc phải bắt đầu từ cội rễ của vấn đề - người đọc, văn hóa đọc. Một nền công nghiệp nội dung không thể cất cánh nếu thiếu vắng một thị trường tiêu thụ nội dung vững chắc.

Một nền công nghiệp nội dung không thể cất cánh nếu thiếu vắng một thị trường tiêu thụ nội dung vững chắc.

Từ trước đến nay, chúng ta thường hô hào thúc đẩy văn hóa đọc nhưng dưới góc nhìn cá nhân, tôi luôn nhấn mạnh việc hình thành một "văn hóa" thực thụ đòi hỏi tính kế thừa qua nhiều thế hệ. Nhìn lại lịch sử, mãi đến thế kỷ 21 chúng ta mới thực sự hoàn thành việc xóa nạn mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học trên bình diện quốc gia. Nghĩa là, năng lực đọc hiểu căn bản của phần đông xã hội mới chỉ được thiết lập vững vàng trong khoảng hơn một thế hệ trở lại đây.

Đó là lý do tôi đồng thuận với cách tiếp cận của Chỉ thị 04 khi đặt vấn đề bắt đầu từ việc "tạo dựng thói quen đọc sách". Đây là một lộ trình khoa học và thực tế. Chúng ta không thể đốt cháy giai đoạn. Hành trình này phải đi từ bước rèn luyện thói quen đọc sách mỗi ngày, đưa tiết đọc sách vào trường học để thói quen đó dần dần tiến lên thành kỹ năng. Khi kỹ năng được thực hành đủ lâu, nó sẽ hệ thống hóa thành phương pháp, thiết lập nên các hệ giá trị, tiêu chuẩn đánh giá và điểm kết tinh cuối cùng chính là văn hóa đọc.

Trên thực tế, thị trường đang đón nhận những tín hiệu rất khả quan. Số lượng bản sách bình quân trên đầu người của chúng ta đã tăng liên tục từ mức 2 cuốn, lên 4 cuốn và thậm chí tiệm cận 6 cuốn mỗi năm trong giai đoạn ngay trước đại dịch. Lượng bản in và sức tiêu thụ ngày càng lớn chứng tỏ sự đọc trong xã hội đang tăng trưởng mạnh mẽ. Nắm bắt và nuôi dưỡng đà tăng trưởng này chính là chìa khóa để ngành xuất bản tạo ra nội lực từ phía người tiêu dùng, từ đó mới có thể đóng vai trò then chốt trong nền công nghiệp văn hóa quốc gia.

Theo ông Vũ Trọng Đại, bước đầu tiên để phát triển văn hóa đọc là rèn luyện thói quen đọc sách mỗi ngày, đưa tiết đọc sách vào trường học. Ảnh: Trần Hiền.

Xuất bản phải vận hành như một ngành kinh tế thực thụ

Bên cạnh nền tảng về người đọc, ngành xuất bản cần phải được nhận thức sâu sắc và tạo không gian để phát triển như một ngành kinh tế năng động. Cùng việc đảm bảo trọn vẹn nhiệm vụ về tư tưởng và văn hóa, đã đến lúc xuất bản phải tự tin bước đi vững chãi trên "chân" kinh tế.

Đã định danh là một ngành kinh tế, xuất bản buộc phải lấy người tiêu dùng làm trung tâm, liên tục đổi mới sáng tạo để mang đến những nội dung hấp dẫn, đáp ứng đúng thị hiếu thời đại. Tinh thần của Chỉ thị 04, cũng như định hướng từ Nghị quyết 80 về phát triển công nghiệp văn hóa, đều nhấn mạnh yêu cầu phải tạo ra chuỗi giá trị và đem lại nguồn doanh thu đáng kể cho nền kinh tế. Xuất bản không thể tách khỏi quỹ đạo này.

Hơn thế nữa, khái niệm "hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị" mở ra một không gian sinh tồn và phát triển rộng lớn chưa từng có cho những người làm sách.

Trong định hướng chiến lược quốc gia, xuất bản không chỉ dừng lại ở việc in ấn và phát hành những trang giấy, mà nội dung từ sách vở phải trở thành chất liệu đầu vào, làm khung sườn cốt lõi cho hàng loạt hoạt động văn hóa giải trí khác. Một tác phẩm văn học xuất sắc hoàn toàn có thể được chuyển thể thành kịch bản điện ảnh bom tấn, trở thành nguồn cảm hứng cho các vở diễn sân khấu, âm nhạc, trò chơi điện tử.

Trong số 7 ngành trọng điểm mà Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang định hướng để thúc đẩy công nghiệp văn hóa, hầu hết có thể trực tiếp lấy nguồn nguyên liệu dồi dào từ ngành công nghiệp nội dung xuất bản.

Khái niệm "hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị" mở ra một không gian rộng lớn chưa từng có cho những người làm sách. Ảnh: Báo Người lao động.

Cần sự đồng lòng và vào cuộc từ cả hệ thống

Tuy nhiên, cơ hội lớn luôn đi kèm với những bài toán quản trị phức tạp. Chỉ thị 04 đặt ra những định hướng đột phá về việc xây dựng các cơ chế đặc thù, các mô hình quy mô lớn nhằm tạo cú hích cho toàn ngành.

Xét từ góc độ quản trị doanh nghiệp và kinh tế, tôi cho rằng quá trình triển khai những chủ trương này đòi hỏi sự cẩn trọng lớn. Ngành xuất bản, suy cho cùng, vẫn vận hành theo các quy luật kinh tế có thu. Mọi mô hình quy mô lớn muốn thành công và trụ vững đều bắt buộc dựa trên một nền tảng quản trị kinh doanh hiệu quả.

Cuộc chuyển mình này không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực đơn độc của ngành xuất bản. Chúng ta cần sự vào cuộc đồng bộ và mạnh mẽ của cả hệ thống.

Chúng ta cộng gộp cơ học đơn thuần, hiểu nôm na là nhặt một đơn vị xuất bản lớn, ghép với một nhà in quy mô và một công ty phát hành khổng lồ rồi kỳ vọng nó sẽ tự động vận hành trơn tru dựa vào sự hậu thuẫn chính sách. Bất kỳ mô hình nào khi đưa vào thực tiễn cũng cần phải được đánh giá nghiêm túc, khắt khe về tính khả thi và hiệu quả kinh tế. Nếu mô hình vận hành tốt, đó sẽ là đòn bẩy khổng lồ hiện thực hóa mọi mục tiêu của Chỉ thị; ngược lại, nếu thiếu đi sự sắc bén trong quản trị kinh doanh, những tổn thất kinh tế đối với nguồn lực xã hội sẽ không nhỏ.

Nhìn về chặng đường sắp tới, khối lượng công việc từ nay đến năm 2030 rất đồ sộ. Cuộc chuyển mình này không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực đơn độc của ngành xuất bản. Chúng ta cần sự vào cuộc đồng bộ và mạnh mẽ của cả hệ thống. Đó là sự hoàn thiện của Luật Sở hữu trí tuệ và sự kiên quyết của Bộ Công an trong việc xử lý các vi phạm bản quyền nội dung số trên không gian mạng; là sự phối hợp của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc chính thức đưa tiết đọc sách trở thành môn học tự chọn; và là sự chuyển mình của toàn bộ hệ thống thư viện toàn quốc.

Hơn lúc nào hết, để đưa Chỉ thị 04 vào thực tiễn đời sống, chúng ta đang cần một cơ quan chỉ đạo đủ sức tập hợp những nhân sự tinh hoa nhất. Đó phải là những con người dồi dào tâm huyết với tri thức, sở hữu tầm nhìn sắc bén về quản trị chính sách công, đồng thời am hiểu sâu sắc các kỹ năng quản trị doanh nghiệp hiện đại. Chỉ có sự tổng hòa của những yếu tố đó, khát vọng đưa tri thức cất cánh thành một ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn mới có thể đi đến một cái kết trọn vẹn, mang lại lợi ích thiết thực cho sự phát triển bền vững của quốc gia.