‘Khoảng trống miễn dịch’ làm tăng nguy cơ viêm não Nhật Bản ở trẻ

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể để lại di chứng nặng nề ở trẻ em. Tuy nhiên, việc bỏ lỡ mũi tiêm nhắc đang vô tình tạo ra “khoảng trống miễn dịch”, khiến nguy cơ mắc bệnh gia tăng và để lại những hệ lụy khó lường.

Nỗi đau từ sự chủ quan

Tại Khoa Hồi sức tích cực, Bệnh viện Nhi Trung ương, không khí chùng xuống khi bác sĩ thông báo tình hình của bệnh nhi 12 tuổi (Phú Thọ), ghi nhận năm 2024. Cậu bé vừa thoát cửa tử sau đợt viêm não Nhật Bản, nhưng di chứng yếu liệt tứ chi khiến em không thể tự đi lại, buộc phải gắn bó với bài tập phục hồi chức năng dài ngày.

Gia đình bệnh nhi bàng hoàng vì tưởng con tiêm 4 mũi vaccine từ bé là đã đủ. Câu chuyện này cho thấy khoảng trống trong tiêm chủng, khi mũi tiêm nhắc bị bỏ sót, khiến trẻ không còn được bảo vệ đầy đủ.

Di chứng thần kinh sau viêm não Nhật Bản có thể ảnh hưởng khả năng vận động của trẻ. Ảnh minh họa: Vecteezy.

TS.BS Đỗ Thiện Hải, Phó giám đốc Trung tâm Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết: “Mức độ di chứng lên đến 50% là con số rất lớn, để lại nhiều tiếc nuối đối với căn bệnh mà lẽ ra hoàn toàn có thể phòng ngừa được”.

Nguy cơ không của riêng ai

Ở nhiều địa phương, khoảng cách giữa các đợt tiêm nhắc vaccine của trẻ thường kéo dài hơn so với khuyến cáo. Nguyên nhân đến từ yếu tố chủ quan và khách quan.

Ngoài yếu tố tiêm chủng, nguy cơ viêm não Nhật Bản còn chịu tác động từ nhiều yếu tố khác nhau. Tại một số khu vực, điều kiện đi lại khó khăn và nhân lực y tế mỏng khiến việc tổ chức tiêm chủng không đều đặn. Ở đô thị, sự bận rộn và thiếu thông tin cũng khiến nhiều phụ huynh bỏ lỡ lịch tiêm nhắc lại.

Bên cạnh đó, tập quán sinh sống gần ao tù, chăn nuôi gia súc và sự gián đoạn tiêm chủng trong giai đoạn dịch Covid-19 cũng được ghi nhận là yếu tố làm gia tăng nguy cơ hình thành “khoảng trống miễn dịch”.

Muỗi Culex mang mầm bệnh là vật trung gian truyền bệnh viêm não Nhật Bản ở trẻ em. Ảnh minh họa: Vecteezy.

Theo Hội Y học Dự phòng Việt Nam, đại dịch Covid-19 giai đoạn 2021-2022 từng khiến độ phủ vaccine viêm não Nhật Bản có thời điểm tụt xuống 80%. Sau đại dịch, nhờ chiến dịch tiêm bù, tiêm vét, độ phủ đã cải thiện lên gần mức khuyến cáo 90%. Tuy vậy, con số này vẫn chưa đồng đều giữa các địa phương, có nơi dưới 80%, tạo ra khoảng trống đáng lo ngại này.

Theo chuyên gia y tế, “khoảng trống miễn dịch” được dùng để chỉ giai đoạn mà một nhóm dân số có mức kháng thể bảo vệ không còn đủ cao, do chưa tiêm, tiêm chưa đủ hoặc bỏ lỡ mũi tiêm nhắc, từ đó làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng.

Trẻ 5-15 tuổi có nguy cơ rơi vào “khoảng trống miễn dịch” nếu quên tiêm nhắc. Ảnh minh họa: Vecteezy.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 4 năm gần đây, Việt Nam chưa đạt tỷ lệ tiêm chủng viêm não Nhật Bản ở mức 90%. Năm 2024, nước ta có 134 ca viêm não Nhật Bản được báo cáo, thuộc nhóm cao nhất khu vực.

Bảo vệ con trọn vẹn bằng mũi tiêm đúng hẹn

Khoảng cách tiêm nhắc không chỉ là con số trong báo cáo, mà là rủi ro hiện hữu đe dọa sức khỏe hàng nghìn trẻ em. Virus viêm não Nhật Bản tồn tại âm thầm trong tự nhiên (lợn, chim và muỗi Culex) - những yếu tố khó kiểm soát hoàn toàn. Bệnh diễn tiến nhanh, tỷ lệ tử vong có thể lên đến 30% và 50% số ca sống sót để lại di chứng. Việc bỏ lỡ mũi tiêm nhắc khiến nguy cơ mắc bệnh này gia tăng đáng kể.

Rà soát sổ tiêm chủng và tiêm nhắc đúng lịch giúp hạn chế “khoảng trống miễn dịch”. Ảnh minh họa: Vecteezy.

Để lấp đầy “khoảng trống miễn dịch”, các chuyên gia nhấn mạnh lộ trình tiêm chủng cho hai nhóm vaccine viêm não Nhật Bản đang được sử dụng. Trong đó, đối với vaccine bất hoạt có nguồn gốc từ não chuột (trong chương trình tiêm chủng mở rộng), trẻ cần tiêm đủ 3 mũi cơ bản và tiêm nhắc mỗi 3 năm cho đến khi đủ 15 tuổi. Vaccine viêm não Nhật Bản sống giảm độc lực tái tổ hợp có thể được tiêm cho trẻ từ 9 tháng tuổi với phác đồ gồm 1 mũi cơ bản và 1 mũi nhắc sau 1-2 năm. Còn trường hợp trẻ đã tiêm đủ 3 mũi vaccine bất hoạt, có thể tiêm nhắc bằng 1 mũi vaccine sống giảm độc lực tái tổ hợp để hoàn tất phác đồ, giúp duy trì hiệu quả bảo vệ lâu dài. Đây là giải pháp giúp giảm số lần đi lại, phù hợp gia đình bận rộn hoặc ở xa cơ sở y tế.

Hội Y học Dự phòng Việt Nam khuyến cáo “tiêm sớm, tiêm đầy đủ các mũi cơ bản và mũi nhắc đúng hẹn là cách tốt nhất để bảo vệ con trọn vẹn trước viêm não Nhật Bản, tránh những ân hận muộn màng”.