Khi nào truyện tranh Việt cạnh tranh được sản phẩm ngoại?

Năm 2016, nhiều tờ báo đưa tin, chưa tới 1% truyện tranh tại Việt Nam tới từ tác giả trong nước. Hơn 99% thị trường truyện tranh thuộc về ấn phẩm ngoại.

Hơn 10 năm sau, truyện tranh ngoại nhập vẫn chiếm hơn 90% thị phần trong nước. Nhiều người gọi đây là hiện tượng “nhập siêu văn hóa”, khi nội dung nước ngoài du nhập vào thị trường trong nước nhiều hơn hẳn số lượng nội dung nội địa được sản xuất.

Với số lượng giải thưởng tác giả truyện tranh Việt đạt được, có thể cho rằng vấn đề lớn nhất không phải truyện tranh Việt thiếu nhân tài. Chỉ nhân tài là chưa đủ để truyện nội địa cạnh tranh với các nền công nghiệp văn hóa đã phát triển chuyên nghiệp trước Việt Nam hàng chục năm.

Khó cạnh tranh trực tiếp với ấn phẩm văn hóa ngoại

"Nhập siêu văn hóa” không chỉ với truyện tranh mà diễn ra nhiều năm nay với những sản phẩm văn hóa đại chúng. Từ sau thời mở cửa, văn hóa nước ngoài như Âu Mỹ, Nhật, Hàn, Trung cũng đã tràn vào Việt Nam. Với sự phát triển đi trước Việt Nam nhiều năm của các nền công nghiệp văn hóa những nước này, sản phẩm của họ dễ dàng chiếm được trái tim công chúng.

Trào lưu "9 bộ manga hình thành con người tôi" đang thu hút sự chú ý của độc giả Việt. Phần lớn độc giả Việt đã quen tiêu thụ truyện tranh Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc từ nhỏ.

Văn hóa thần tượng Âu Mỹ, Kpop, phim ảnh nước ngoài, sách dịch,… nhiều năm nay đã trở thành một thói quen tiêu dùng văn hóa của người dân Việt. Khoảng 10 năm trở lại đây, lĩnh vực âm nhạc và điện ảnh Việt có may mắn hơn khi có đông công chúng Việt. Nhưng lĩnh vực xuất bản - trong đó có truyện tranh - vẫn chưa nhìn thấy sự đột phá tương tự.

“Truyện tranh nước ngoài đã đi trước Việt Nam hàng trăm năm, và họ tiếp tục phát triển nhanh, không hề dừng lại. Việt Nam xuất phát sau, nên khoảng cách càng ngày càng khó kéo gần.

Gần như không có cách nào để truyện Việt Nam cạnh tranh với truyện nước ngoài, trừ trường hợp thiên tài. Nhưng thiên tài đâu phải lúc nào cũng xuất hiện”, ông Nguyễn Khánh Dương - người sáng lập công ty truyện tranh Comicola - nhận định.

Từ trước nay, ông Khánh Dương nhiều lần cho rằng cần có một hạn ngạch với văn hóa phẩm ngoại.

Không thể phủ nhận, sản phẩm văn hóa và doanh nghiệp nước ngoài là một “gã khổng lồ”, có vai trò quan trọng với nền kinh tế Việt Nam - theo cả khía cạnh tiêu thụ và khía cạnh sản xuất. Việt Nam không chỉ là nơi tiêu thụ mạnh sản phẩm văn hóa ngoại, đồng thời cũng là nơi tham gia gia công sản xuất nhiều tác phẩm truyện tranh, webtoon nước ngoài.

Đạo diễn, nhà sản xuất phim Charlie Nguyễn, đồng thời là đồng sáng lập và giám khảo của COMINK (cuộc thi sáng tác truyện tranh) từng chia sẻ với truyền thông rằng, một số công ty, studio mở ra tại Việt Nam để làm gia công sản xuất webtoon của Hàn Quốc.

Hongtoon (Hàn Quốc) thành lập năm 2021 tại TP.HCM đã xây dựng đội ngũ họa sĩ Việt Nam tham gia vào các khâu sản xuất webtoon theo quy trình và tiêu chuẩn của những nền tảng lớn như Kakao, Naver.

Việc trở thành “xưởng gia công” cho nước ngoài có những lợi ích nhất định về chuyển giao công nghệ, tạo việc làm cho họa sĩ Việt Nam. Quá trình này cũng giúp họa sĩ Việt được trau dồi năng lực, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường quốc tế.

Dù có những ý nghĩa thiết thực về kinh tế; nhưng khi truyện tranh ngoại phát triển quá mạnh mẽ, không có những cơ chế bảo vệ truyện tranh nội địa sẽ dễ dẫn tới bào mòn khả năng phát triển của truyện tranh Việt.

Tác giả, công ty sách Việt Nam, với quy mô nhỏ, kinh nghiệm non trẻ, nguồn vốn và nhân lực đều hạn hẹp so với nhà xuất bản thế giới, dễ dàng lép vế nếu cạnh tranh trực tiếp. Không có doanh thu tốt, lại dẫn tới không thể xoay vòng vốn để tiếp tục đầu tư cho sản phẩm mới tốt hơn; tạo thành một vòng lặp thách thức cho truyện tranh Việt.

Một số tác phẩm truyện tranh Việt Nam.

Tác giả, công ty truyện tranh Việt “tự thân vận động”

Khoảng 10 năm qua, khi công nghệ phát triển hơn, các nguồn lực mà truyện tranh Việt từng khó tiếp cận giờ đây đều trở nên dễ tiếp cận hơn nhờ nền tảng số.

Lấy ví dụ hệ sinh thái của Comicola. Với dự án cần nguồn tiền, các tác giả có thể tìm tới nền tảng gọi vốn cộng đồng. Tác giả cần nơi xuất bản, đã có ứng dụng đọc truyện tranh bản quyền Comi, hoặc xuất bản sách theo cách liên kết phát hành. Tác giả cần quảng bá, đã có mạng xã hội, có kênh bán online và hệ thống cửa hàng của Comicola…

Truyện Bug Bug của tác giả Nam Thanh. Ảnh: Comicola.

Từ hệ sinh thái này, nhiều dự án đã ra đời. Long Thần Tướng tạo cú hit về thương mại lẫn giải thưởng quốc tế, Bẩm thầy Tường, có thầy Vũ đến tìm thành công trên nền tảng digital lẫn bản in, series phim của Thỏ Bảy Màu gọi vốn thành công để sản xuất, và nhiều dự án thành công khác.

Cùng lúc đó, một nhánh khác mà tác giả truyện tranh Việt rẽ sang là truyện tranh mạng xã hội. Thỏ Bảy Màu, Én, Gia đình gãi ngứa, Pikalong… nhận được sự quan tâm đông đảo từ cộng đồng mạng. Từ thành công trên mạng xã hội, các tác giả có thể sống từ tiền quảng cáo của nhãn hàng, rồi bắt đầu thử nghiệm mở rộng sang các sản phẩm phái sinh như merchandise, game,…

Tuy nhiên, những nỗ lực tự thân này của truyện tranh Việt Nam vẫn chưa đủ sức để chống lại độ phủ sóng mạnh mẽ của truyện tranh ngoại.

Ngoài vấn đề về thị trường tiêu thụ tác phẩm, Việt Nam vẫn chưa có cơ sở giáo dục đào tạo chuyên nghiệp cho truyện tranh, rất hiếm thấy nhà phê bình truyện tranh chuyên nghiệp, số lượng đơn vị phát hành truyện tranh còn ít.

Thống kê xuất bản phẩm lưu chiểu của Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch năm 2025, phân loại theo 7 mảng đề tài, không có nhóm “truyện tranh”.

Điệu nhảy của vũ trụ (tác giả Nachi Nguyễn) đã giành giải Bạc cuộc thi truyện tranh quốc tế Japan International Manga Award. Ảnh: Comicola.

Cần hạn ngạch cho truyện ngoại hay nguồn hỗ trợ cho truyện nội?

Các quốc gia trên thế giới có một số quy định về hạn ngạch văn hóa.

Ví dụ, tại Pháp, từng có luật ban hành năm 1994 quy định các đài phát thanh tư nhân phải dành tối thiểu 40% thời lượng phát nhạc nhẹ cho các ca khúc thể hiện bằng tiếng Pháp, trong đó một nửa thuộc về các nghệ sĩ mới hoặc bản nhạc mới. Trong lĩnh vực truyền hình, các kênh phát sóng phải dành ít nhất 60% thời lượng cho tác phẩm châu Âu và 40% cho tác phẩm nói tiếng Pháp.

Luật Điện ảnh Hàn Quốc từng quy định các rạp chiếu phim trong nước phải trình chiếu phim nội địa tối thiểu 146 ngày mỗi năm. Cơ chế “hạn ngạch màn ảnh” này đã bảo vệ hiệu quả các nhà sản xuất phim Hàn Quốc trước sự bùng nổ của Hollywood trong suốt giai đoạn thập niên 1980 và 1990.

Tuy nhiên, trước áp lực ngoại giao và đàm phán hiệp định thương mại tự do, chính phủ Hàn Quốc đã quyết định cắt giảm 50% hạn ngạch màn ảnh, xuống còn 73 ngày mỗi năm.

Chính phủ Hàn Quốc sau đó chuyển hướng đầu tư nhiều hơn cho Quỹ Phát triển Điện ảnh do Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc quản lý, kết hợp các chương trình nâng cao năng lực sản xuất của các xưởng phim trong nước.

Nhìn từ bài học quốc tế, hạn ngạch văn hóa thường gặp nhiều tranh cãi về tính công bằng, ảnh hưởng ngoại giao - kinh tế. Để giải quyết thách thức này, một số quốc gia đã chuyển dịch sang áp nghĩa vụ tài chính tính theo tỷ lệ phần trăm doanh thu nội địa của sản phẩm ngoại; và quy định ưu tiên vị trí hiển thị với sản phẩm trong nước.

Chiến lược sử dụng hạn ngạch văn hóa hay các cơ chế hỗ trợ tài chính, đào tạo còn cần nghiên cứu thêm. Tuy nhiên, nhất thiết cần có sự điều tiết thị trường từ phía Nhà nước nhằm cân bằng lợi ích văn hóa phẩm nội - ngoại; duy trì và tận dụng nguồn lực nước ngoài để phát triển nội lực đơn vị trong nước.