Iran giữa vòng xoáy ‘vàng đen’

Các dữ liệu địa chính trị cho thấy Iran luôn bị ảnh hưởng mạnh mẽ từ địa hình và dầu mỏ. Những yếu tố này đã thiết lập nên các đường biên giới và dòng chảy tài nguyên, tạo ra bối cảnh cho các sự kiện lịch sử kéo dài từ thế kỷ XX đến nay.

Trong hơn một thế kỷ, Iran là địa điểm diễn ra các hoạt động can thiệp từ ngoại bang nhằm kiểm soát nguồn năng lượng. Theo ghi chép lịch sử, các cột mốc quan trọng bao gồm cuộc chiến năm 1941 và chiến dịch lật đổ chính phủ Mossadegh năm 1953. Daniel Yergin trong Dầu mỏ, tiền bạc và quyền lực và Tim Marshall trong Những tù nhân của địa lý đều nhận xét tình hình khu vực này chịu sự ràng buộc chặt chẽ từ cấu trúc núi non tự nhiên và sự phân hóa giáo phái cổ xưa.

"Pháo đài" tự nhiên Iran

Về địa lý, Tim Marshall mô tả Iran là một "pháo đài tự nhiên" với núi non bao bọc ba mặt và mặt thứ tư là đầm lầy và nước. Hai dãy núi Zagros chạy dọc biên giới phía tây và Elburz ở phía bắc đóng vai trò là những rào cản tự nhiên ngăn chặn các cuộc xâm lược bằng bộ binh. Tài liệu ghi nhận quân đội Mỹ từng xác định địa hình núi non của Iran là trở ngại lớn cho các chiến dịch tấn công đường bộ.

Theo Daniel Yergin, lịch sử hiện đại của Iran gắn liền với việc bảo vệ các nhà máy lọc dầu và tuyến cung cấp năng lượng. Tháng 8/1941, Anh và Liên Xô đưa quân vào Iran để bảo vệ nhà máy lọc dầu tại Abadan và tuyến tiếp tế cho Vùng Vịnh. Sự kiện dẫn đến vua Reza Pahlavi bị phế truất và thay thế bằng con trai ông là Mohamed Reza Pahlavi.

Trong giai đoạn 1945-1950, lợi nhuận của Công ty Anh - Iran (AIOC) đạt mức 250 triệu bảng, trong khi số tiền chi trả cho chính phủ Iran là 90 triệu bảng. Chênh lệch này thúc đẩy phong trào quốc hữu hóa ngành dầu mỏ dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Mohammed Mossadegh vào năm 1951. Mossadegh thực hiện trục xuất ảnh hưởng của người Anh và tuyên bố quyền khai thác dầu thuộc về quốc gia Iran.

Iran có diện tích hơn 1,648 triệu km², đứng thứ 17 thế giới về quy mô lãnh thổ. Ảnh: Shutterstocks.

Năm 1953, CIA và MI6 dàn dựng chiến dịch "Cuộc hành quân Ajax" để lật đổ Mossadegh và đưa nhà vua trở lại ngai vàng. Daniel Yergin nhận định về tâm thế của Iran giai đoạn này: "Tại Iran, điều quan trọng hơn nhiều so với vấn đề tiền là tín ngưỡng và biểu tượng". Sau cuộc đảo chính, thu nhập từ dầu mỏ tăng vọt đã tác động đến tham vọng quốc tế của vương triều Pahlavi.

Về tôn giáo và xã hội, sự hiện diện của các cố vấn nước ngoài và xu hướng phương Tây hóa của nhà vua vấp phải sự phản đối từ giới giáo sĩ Hồi giáo Shia chính thống, dẫn đầu bởi các nhân vật như Giáo chủ Ayatollah Kashani. Những mâu thuẫn về ý thức hệ giữa truyền thống và hiện đại đóng vai trò là tác nhân trong các biến động nội bộ.

Địa hình tự nhiên cũng chi phối các cuộc xung đột quân sự. Trong chiến tranh Iran - Iraq (1980-1988), vùng đồng bằng đầm lầy đã ngăn chặn hiệu quả 6 sư đoàn bộ binh của Iraq khi tấn công tỉnh Khuzestan. Cuộc chiến kéo dài 8 năm cho thấy tác động của địa hình đối với khả năng phòng thủ của Iran.

Hiện nay, Iran giữ vị thế chiến lược nhờ khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, nơi khoảng 20% nhu cầu dầu thế giới đi qua hàng ngày. Tim Marshall cho rằng đây là yếu tố cho phép Iran gây áp lực lên nền kinh tế toàn cầu trong các cuộc đối đầu ngoại giao.

Di sản của những đường biên giới nhân tạo

Theo Tim Marshall, tên gọi Trung Đông được đặt theo cách nhìn của người châu Âu về thế giới. Nhiều đường biên giới hiện đại tại khu vực này được xác định bằng mực trên bản đồ thay vì dựa vào thực tế địa lý hay dân cư. Năm 1916, Hiệp ước Sykes - Picot giữa Anh và Pháp đã chia khu vực này thành các vùng ảnh hưởng sau khi Đế chế Ottoman sụp đổ.

Việc thiết lập các quốc gia dân tộc từ những nhóm dân cư vốn sống theo bản sắc bộ lạc hoặc tôn giáo, dẫn đến tình trạng xung đột kéo dài. Trước sự can thiệp này, các thực thể chính trị như Syria, Lebanon, Jordan hay Iraq chưa tồn tại dưới dạng quốc gia độc lập. Một ví dụ là Iraq, nơi người Anh đã gộp ba vùng hành chính khác nhau của Ottoman là Mosul, Baghdad và Basra thành một quốc gia.

Hồi giáo tại khu vực bị chia rẽ theo cuộc phân ly giữa giáo phái Sunni và Shia từ năm 632. Tranh chấp về quyền kế vị nhà tiên tri Muhammad trở thành nguồn cơn của các cuộc tranh giành quyền lực kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Tại Trung Đông, bản sắc tôn giáo thường được ưu tiên hơn bản sắc quốc gia.

Tim Marshall và Daniel Yergin đều cho rằng địa lý cùng tài nguyên dầu mỏ chính là những "hằng số" định đoạt lịch sử xung đột dai dẳng tại Iran và Trung Đông.

Trong Dầu mỏ, tiền bạc và quyền lực, Daniel Yergin bổ sung rằng dầu mỏ và khí đốt là yếu tố quyết định vị thế chiến lược của Trung Đông, biến vùng đất này thành tâm điểm của can thiệp quốc tế. Các cường quốc thực hiện chính sách can thiệp để bảo vệ lợi ích năng lượng và an ninh nguồn cung.

Phụ thuộc của kinh tế toàn cầu vào dầu mỏ vùng Vịnh mang lại quyền lực cho các quốc gia kiểm soát những "nút thắt" chiến lược. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại kênh đào Suez hay eo biển Hormuz đều gây ra tác động trực tiếp đến thị trường năng lượng thế giới.

Theo các chuyên gia, di sản lịch sử từ Hiệp ước Sykes - Picot và các mâu thuẫn giáo phái cổ xưa vẫn là những yếu tố then chốt tạo nên bối cảnh biến động tại Trung Đông. Tim Marshall nhận định trong Những tù nhân của địa lý: "Bối cảnh địa lý cầm tù các nhà lãnh đạo của họ, cho họ ít lựa chọn và ít không gian để xoay xở hơn bạn tưởng".

-----------------------------

Trong bài có sử dụng ảnh của Reuters.