Song hành với huyền thoại về Thánh Gióng, tín ngưỡng thờ Thánh Gióng cũng phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt ở miền Bắc. Có nhiều thần phả, thần tích ghi lại chiến công, xuất thân của nhân vật này.

Theo cuốn Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa truyền thống Việt Nam, tập 2, của PGS.TS Đinh Hồng Hải, chứng cớ sớm nhất của biểu tượng Thánh Gióng xuất hiện "mờ ảo" ở giai đoạn Tiền Lê và thực sự rõ nét từ thời Lý.

Sách dẫn theo Nguyễn Văn Huyên, "việc tổ chức hội Gióng như ngày nay mới bắt đầu từ khoảng thế kỷ 11, đời Lý Thái Tổ". Có thể kết luận, muộn nhất tới thế kỷ 11 dưới triều đại nhà Lý, biểu tượng Thánh Gióng ra đời bằng cách biểu tượng hóa tinh thần dân tộc thành biểu tượng cụ thể, là Xung Thiên Thần Vương (tước hiệu của Thánh Gióng do Lý Công Uẩn ban tặng).

Tác giả nhận định sau khi giành độc lập, các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê tìm các cách thức khác nhau để thoát khỏi vòng kiềm tỏa, nhưng tầm nhìn của các triều đại còn giới hạn ở mức "phòng thủ" về văn hóa lẫn quân sự.

Tới triều Lý, tư duy này được thay đổi. Ông dời đô từ Hoa Lư (nơi có lợi thế phòng thủ) về Đại La, nơi mở rộng nhiều cơ hội về kinh tế - văn hóa - chính trị. Ông cũng ban hành nhiều chính sách về kinh tế - văn hóa giúp Đại Việt trở nên hưng thịnh về nhiều mặt.

Tầm nhìn chiến lược của ông về quốc gia độc lập tự chủ cũng "nhìn xa trông rộng" tới văn hóa nghệ thuật. Trong quá trình tìm "thế đối trọng" với văn hóa phương Bắc, biểu tượng Phù Đổng Thiên Vương - một vị thần có nguồn gốc Ấn Độ - được Việt hóa thành vị thần hộ quốc, bảo vệ cho quốc gia độc lập.

Thông qua lễ hội văn hóa dân gian (hội Gióng ngày nay), nhà Lý đã đem lại luồng sinh khí mới cho tinh thần dân tộc của quân dân Đại Việt bằng biểu tượng Xung Thiên Thần Vương/Thánh Gióng. Đây đã trở thành một biểu tượng sinh động của chủ nghĩa anh hùng của người Việt, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.