Hormuz: ‘Viên ngọc quý’ trên chiếc nhẫn thế giới

Đảo Hormuz nằm tại cửa ngõ phía đông của Vịnh Ba Tư, án ngữ eo biển Hormuz - tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Ấn Độ Dương. Ảnh: Tehran Times.

Trong Những tù nhân của địa lý của Tim Marshall và The Persian Gulf (Tạm dịch: Vịnh Ba Tư) của Arnold T. Wilson, hành trình của Hormuz được mô tả như một quá trình chuyển hóa phi thường.

Từng là một tiểu quốc của những người buộc phải rời bỏ đất liền để tránh các cuộc xâm lược, vương triều Hormuz đã biến một hòn đảo đá khô cằn thành “viên ngọc quý” của thương mại toàn cầu. Ngày nay, khi dòng chảy kinh tế chuyển từ tơ lụa sang dầu mỏ, vị thế của “nút thắt” này vẫn là một công cụ địa chính trị quan trọng của Iran.

Cuộc di cư của vương triều Hormuz

Vương quốc Hormuz cổ xưa tồn tại từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 17. Quốc gia vốn có thủ đô nằm trên đất liền thuộc vùng Minab - miền Nam Iran ngày nay đồng thời là cửa ngõ giao thương cho các vùng nội địa Ba Tư. Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ 13 - đầu thế kỷ 14, những cuộc tấn công của quân Mông Cổ đã buộc nhà vua và người dân phải bỏ xứ mà đi. Họ chấp nhận rời khỏi vùng đất màu mỡ để chạy ra đảo Jerun (nay gọi là đảo Hormuz) lánh nạn, dựa vào biển cả để tránh né nguy hiểm từ lục địa.

Về mặt địa chất, hòn đảo này là một hỗn hợp khổng lồ gồm muối đá, đất sét, đá trầm tích, khoáng chất tạo màu... bị áp lực từ lòng đất đẩy lên bề mặt. Do cấu tạo này, đất đai ở đây khô cằn và khó trồng trọt. Khó khăn lớn nhất đối với cư dân là đảo gần như không có nguồn nước ngọt. Để duy trì sự sống, người dân phải xây dựng những bể chứa nước mưa hoặc chở nước từ đất liền ra bằng tàu.

Hai cuốn sách Những tù nhân của địa lý và Vịnh Ba Tư phác họa hành trình Hormuz từ đảo hoang thành điểm nóng toàn cầu.

Khí hậu tại hòn đảo đá muối cũng khắc nghiệt với cái nắng cháy da. Các nhà du hành thời xưa mô tả không khí ở đây “nóng như một phòng tắm hơi”. Cư dân phải thiết kế những tòa nhà bằng đá cao tầng với hệ thống cửa sổ đón gió đặc biệt nhằm điều hòa không khí.

Thiếu thốn tài nguyên tại chỗ khiến quốc đảo phải dựa vào ngoại thương. Từ lương thực, thực phẩm cho đến gỗ xây dựng, phần lớn phải nhập khẩu từ đất liền Ba Tư.

Dù đầy rẫy khó khăn, chính sự cô lập của đảo đã tạo ra một lá chắn an toàn giúp vương triều Hormuz tồn tại trước các đạo quân bộ binh thiện chiến. Từ vị thế của những người "tù nhân địa lý", họ đã tìm ra cách biến điểm yếu của hòn đảo thành một lợi thế chiến lược.

“Viên ngọc quý” của vùng Vịnh

Đảo Hormuz nằm gần cửa vào eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, nơi có đoạn hẹp chỉ khoảng 33 km. Nhờ vị trí này, hòn đảo trở thành trung tâm trung chuyển thương mại lớn, cho phép lực lượng kiểm soát đảo có ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động giao thương trong khu vực.

Từ đây, vương quốc đảo Hormuz đã vươn mình trở thành thương cảng sầm uất của vùng Vịnh Ba Tư trong nhiều thế kỷ. Thời hoàng kim là từ thế kỷ 14 đến đầu thế kỷ 16, những mặt hàng quý giá như ngựa Ba Tư, tơ lụa, đá quý và hương liệu đều hội tụ tại đây. Nơi đây trở thành điểm trung chuyển mà cả phương Đông và phương Tây đều thèm khát.

Sự thịnh vượng của Hormuz lớn đến mức người xưa đã dùng những lời hoa mỹ nhất để ca tụng. Câu ngạn ngữ nổi tiếng nói rằng nếu thế giới là một chiếc nhẫn, thì Hormuz chính là “viên ngọc quý” gắn trên đó. Đô thị trên đảo từng có tới 40.000 dân với những tòa nhà cao tầng xa hoa và những khu chợ đầy ắp hàng hóa.

Eo biển Hormuz hiện nay có thể ảnh hưởng 20-30% năng lượng toàn cầu. Ảnh: Naser Pourvali/Research Gate.

Cho đến đầu thế kỷ 16, người Bồ Đào Nha đặt chân đến đây và nhận ra Hormuz là một trong những "chìa khóa" để kiểm soát thương mại khu vực. Họ đã dùng vũ lực để độc chiếm hòn đảo và ép tàu bè phải nộp thuế cho mình suốt hơn một thế kỷ. Đây là thời kỳ Hormuz thể hiện quyền lực hàng hải to lớn trên vùng biển phía Nam.

Đến thế kỷ 17, để khẳng định chủ quyền, vua Ba Tư - Shah Abbas Đại đế - đã thực hiện một chiến lược táo bạo. Ông cùng quân Anh đánh đuổi người Bồ Đào Nha, sau đó phá hủy đô thị trên đảo để chuyển vào đất liền. Sau đó, ông phát triển cảng Bandar Abbas nối liền trực tiếp cao nguyên Iran với cửa ngõ biển, khiến quốc đảo Hormuz dần suy tàn.

Đến nay, dù đảo Hormuz không còn như trước, eo biển cùng tên với nó - vùng nước hẹp chiến lược nối vịnh Ba Tư với đại dương - lại trở nên quan trọng theo thời gian. Giá trị của khu vực này không còn nằm ở tơ lụa mà là "vàng đen".

Eo biển Hormuz hiện nay là con đường huyết mạch mà khoảng 20% nhu cầu dầu mỏ thế giới phải đi qua mỗi ngày. Một lệnh phong tỏa tại đây có thể khiến toàn bộ nền kinh tế thế giới rơi vào khủng hoảng. Địa lý đã an bài cho eo biển này một vị thế không thể thay thế trên bản đồ năng lượng toàn cầu.