Nguyễn Mại bước chân vào chốn quan trường giữa lúc vua Lê bị chúa Trịnh khuynh loát quyền hành, nước nhà chia thành Đàng Trong - Đàng Ngoài, dân tình đói kém, phiêu tán loạn lạc. Cũng bởi thế, ở nhiều nơi, dân gặp đường cùng sinh ra nạn đạo tặc, nhiều kẻ lấy đó làm kế độ thân. Để trị được trộm cướp cần có những viên quan trấn thủ các đạo có tài năng, quyết đoán. Và Nguyễn Mại xứng với điều đó bởi những phẩm chất ông có.

Theo Ngự chế Việt sử tổng vịnh, ông là người bản tính cương trực, hoạt bát, cưỡi ngựa giỏi, bắn cung tài. Do đó từng được làm Phó Đô ngự sử, chức quan can gián vua, đàn hặc quan lại phạm tội. Có lần khi đang làm việc ở công đường, có con voi sổng chuồng chạy qua, các đồng sự tìm nơi ẩn nấp, riêng ông ngồi yên không e sợ. Điều đó thể hiện sự cứng cỏi của ông.

Minh họa cảnh xử án. Hình được tạo bởi AI.

Bước vào hàng ngũ hưởng lộc nước, đi hia vuông, qua thời gian, Nguyễn Mại được cử làm Đốc đồng (Trong Thối thực ký văn cho rằng ông làm chức Đốc trấn, xét ra cũng đúng cả) trấn thủ đạo Sơn Tây. Kể từ khi ông có mặt ở đây, nhờ “có phương pháp chính trị đặc biệt, trộm cướp phải im hơi lặng tiếng, xét kiện sáng suốt, danh vọng rất cao”, Hải Dương địa dư ghi.

Chứng thực cho điều đó, phải kể đến việc xét án thông minh hơn người của ông nơi đất này. Cũng cần nói thêm rằng, chức Đốc đồng được đặt ra từ năm Tân Mùi (1631) thời vua Lê Thần Tông, dùng các quan có hàm tứ phẩm, ngũ phẩm trở xuống chuyên trách việc xử án, khám xét các vụ kiện cáo. Riêng với Nguyễn Mại, ông được Sử Nam bốn chữ ngợi ca là:

Nguyễn Mại công bình,

Xử kiện rất minh.

Án đầu tiên quan Đốc đồng họ Nguyễn xét xử đã góp phần làm cho tên tuổi của ông được vang danh khắp đất Sơn Tây, theo dân gian truyền lại bắt nguồn từ sự vụ dân mất… một cái màn (một số tài liệu, như Ngự chế Việt sử tổng vịnh cho là mất con gà). Sự thể ấy, trong Đăng khoa lục sưu giảng do Thượng thư Trần Tiến sống cuối thời Lê Trung hưng có thuật lại.

Theo đó, “một hôm ông đi bộ, thấy một người đàn bà mất một cái màn mà chửi rủa. Ông sai trói người đàn bà ấy ở quán, rồi cho gọi hàng xóm đến, ông mắng người đàn bà rằng:

- Mất một cái màn đáng giá bao nhiêu tiền mà chửi tổ tông người ta?

Ông sai tất cả đàn ông đàn bà xóm làng ấy vả vào má người đàn bà. Mọi người sợ lệnh ông, nhưng thương hại người đàn bà không nỡ tát mạnh. Duy có một người đàn bà trong đám, lấy sức tát thật mạnh, vì người ăn trộm cái màn, giận người kia chửi rủa nhưng không biết thâm ý của ông, mà chỉ khoái được tát cho sướng tay, ông liền bắt cho điều tra. Quả nhiên phải nhận tội, ai cũng khen thần minh”.

Án xét xong, mụ đàn bà trộm màn phải trả tang vật, lại phải bồi thường cả cái tội tát người bị hại. Việc này, người đời truyền rằng xảy ra ở chợ Bảo Khám thuộc huyện Gia Định (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh).

Từ sau lần xử án thuộc dạng xưa nay hiếm ấy, tiếng tăm của quan Đốc đồng lan khắp trấn Sơn Tây, mọi người ai cũng phục tài ông. Còn bọn trộm cướp lâu nay hoành hành công khai trong trấn, nghe danh ông, lấy làm sợ sệt mà không dám xuất đầu lộ diện tác oai tác quái như trước nữa. Đất Sơn Tây vì thế mà được yên bình.