Haruki Murakami luôn biết cách khơi gợi hứng thú cho độc giả qua trang sách. Ảnh minh họa: Richard A. Brooks.

Điều kì lạ là những tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh ở giai đoạn đầu như Miền hoang tưởng, Chuyện ngõ nghèo nói với tôi được nhiều hơn so với những tác phẩm sau này của ông. Ở giai đoạn đầu, Nguyễn Xuân Khánh nói với tôi về những lo âu, bất an của một người trẻ tuổi hay nghĩ ngợi. Nhà văn rất trăn trở về cuộc sống và thời cuộc.

Ông nghĩ rất nhiều về những sự việc đang diễn ra xung quanh mình và nói cho người đọc sự lo âu ấy. Bây giờ, sau nhiều biến chuyển của xã hội và có độ lùi thời gian, chúng ta thấy những lo lắng, suy tư một thời của Nguyễn Xuân Khánh có cơ sở và được chứng minh qua thực tế.

Nhà văn thời tuổi trẻ đã dám nói ra những suy nghĩ rất chân thành và nhiệt huyết của mình, điều ấy khiến tôi thấy ông lớn hơn. Còn ở giai đoạn sau này, Nguyễn Xuân Khánh nói với người đọc một cách khác, chủ yếu về văn hoá và lịch sử, nhưng nói thật, tôi không ấn tượng bằng giai đoạn đầu của ông, hoặc tôi chưa đủ độ trải nghiệm để nghe được những tiếng nói sau này của ông.

Tôi thích Haruki Murakami nhưng không mê ông quá. Tôi thấy ông hầu như không nói được với tôi câu nào qua những cuốn tiểu thuyết hư cấu nhưng với một cuốn phi hư cấu Tôi nói gì khi nói về chạy bộ, nó đã nói với tôi một câu rất ý nghĩa: Cần phải tập thể dục hàng ngày. Trong cuốn sách ấy, Haruki Murakami nói về việc chạy bộ của ông. Sau khi đọc cuốn sách của Haruki Murakami, tôi bắt đầu tập thể dục, chính xác là đi bộ, hơi lệch một chút so với những gì ông đã nói nhưng cơ bản tôi đã lắng nghe ông.

Thuận nói với tôi về tình dục, thật đấy. Tôi bỏ qua những thứ người ta làm bộ, làm tịch về đạo đức, dư âm lớn nhất của tôi về Thuận, chính xác về cuốn Vân Vy là về tình dục. Thuận không miêu tả hay kêu gọi tình dục nhưng tôi nghe thấy một điều gì đó rất rõ ràng về dục tính.

Thuận kêu gọi sự tự do, về tình yêu đồng tính đang được nhìn nhận cởi mở và dần dần được chấp thuận. Nếu người ta phải kìm nén về tính dục, họ phải vẽ ra một bộ mặt đạo đức, một cái mặt nạ tiết hạnh khả phong và rất khổ sở. Nếu bức bối quá, thậm chí có thể thủ dâm! Y học đã chứng minh được rằng, thủ dâm không phải là điều có hại nếu như không lạm dụng cũng như tình dục đồng giới không bị coi là bệnh lý.

Tôi chỉ nói cảm giác thật của mình, không giấu giếm hay lừa dối. Tôi kể lại tiếng nói tôi nghe được từ người viết. Có thể tác giả không định nói với tôi như vậy nhưng có hề gì, tôi có quyền nghe như thế với chính cá nhân mình, tôi cảm nhận được điều đó.

Một trong những thất bại của một tác phẩm văn học là đọc xong, người ta không đọng lại điều gì, không tác động hay ảnh hưởng gì đến anh ta. Nó vô âm, vô vọng, người đọc không nghe được tiếng của nhà văn; anh ta không hiểu, không cảm, hoặc trí não, trái tim anh ta không mở đúng nhịp, đúng hướng người viết muốn nói. Hoặc sự thể hiện, diễn đạt trong tác phẩm không rõ ràng, tay nghề của người viết quá yếu, không tạo được hiệu quả.

Đã có người phản bác tôi điều này. Đó là do cái gu anh không hợp. Anh không ưa Haruki Murakami chứ không phải ông ấy không nói gì với anh. Ông ấy nói nhưng anh không nghe thấy hoặc không muốn nghe. Vấn đề là ở sự đọc của anh chứ không phải của nhà văn.

Bạn ấy đã nói đúng. Nhưng tôi có quyền nghe một cách tự nhiên và thuật lại những điều tự nhiên mà không có sự khiên cưỡng hay ép buộc nào. Một người bảo Truyện Kiều của Nguyễn Du nói với chúng ta nhiều lắm, nhiều đến mức nó trở thành lời ăn, tiếng nói hàng ngày. Đó là quá trình tự nhiên, tác phẩm văn học thẩm thấu vào đời sống chứ bây giờ bảo rằng: Truyện Kiều rất bổ ích, Nguyễn Du nói với chúng ta rất nhiều điều, hãy đọc nó đi, thì chưa chắc người ta đã đọc nó.

Tô Hoài nói với tôi khá nhiều qua cuốn Cát bụi chân ai của ông. Với cuốn sách đó, ông nói với tôi nhiều nhất với tư cách một nhà văn với đồng nghiệp hậu sinh. Là người viết, chúng ta cần tử tế với nhau và kìm nén những thái độ, hành động xốc nổi, sau này nhìn lại hối hận thì đã muộn. Đó chính là những lời vang vọng nhất ông nói với tôi.

Mỗi lần đọc Cát bụi chân ai, tôi lại hình dung ra Tô Hoài và tâm trạng của ông. Ông có một chút bối rối, ăn năn cũng như sẵn lòng thú nhận lỗi lầm. Nhà văn đã cảnh báo một trạng huống mà chúng ta sẽ trải qua, về mối quan hệ giữa người với người, tình bạn, đồng nghiệp, tử tế và phản bội…

Tôi tin rằng một văn bản nghệ thuật có giá trị sẽ không bao giờ vô nghĩa, nó đã và đang nói với chúng ta một điều gì đó, bằng một cách nào đấy. Vấn đề là người đọc có thể nghe hoặc cảm thấy người viết đang nói hay không thôi...