Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt của tác giả Kiều Thu Hoạch không trình bày theo cấu trúc của một chuyên khảo thông thường mà được biên soạn dưới dạng tuyển tập tư liệu. Sách gồm 22 hợp phần, tập hợp các bài lược thuật hoặc trích tuyển từ nhiều nguồn văn bản khác nhau liên quan đến tục lên đồng, lễ gọi hồn và hiện tượng đồng cốt trong đời sống tín ngưỡng.
 |
| Sách Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt. Ảnh: Q.M. |
22 hợp phần tư liệu về tục lên đồng
Theo tác giả Kiều Thu Hoạch, cách trình bày này gần với hình thức chrestomathie, tức tuyển tập văn bản chọn lọc. Hình thức này từng được học giả Edmond Nordemann (Ngô Đê Mân) sử dụng trong một công trình xuất bản tại Hà Nội năm 1898.
Các hợp phần trong sách phản ánh nhiều nguồn tư liệu khác nhau. Một số phần giới thiệu những góc nhìn học thuật về hiện tượng đồng cốt như Góc nhìn từ dân tộc học, Góc nhìn qua tư liệu Hán Nôm, Phật giáo Mật tông hay Shaman giáo.
Bên cạnh đó, cuốn sách cũng tuyển chọn nhiều văn bản liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu và nhân vật thánh mẫu Liễu Hạnh. Trong đó có các phần lược thuật hoặc giới thiệu những huyền tích và ghi chép Hán Nôm như Truyện nữ thần ở Vân Cát, Chân dung Chúa Liễu: từ huyền tích dân gian đến các văn bản Hán Nôm thời Lê - Nguyễn, hay những khảo cứu về danh hiệu và sự tích của Liễu Hạnh trong các văn bản cổ.
Một số hợp phần khác tập hợp các nghiên cứu và ghi chép về hiện tượng đồng cốt trong xã hội. Chẳng hạn bài Truyện về tín ngưỡng thờ Liễu Hạnh ở Phố Cát của học giả Maurice Durand, phóng sự Đồng bóng của Trọng Lang, hay phần Lược thuật về tín ngưỡng đồng cốt do Edmond Nordemann ghi lại.
Ngoài ra, sách còn đề cập đến những yếu tố gắn với thực hành nghi lễ như Tục thờ Tam phủ và tín ngưỡng hầu đồng, Hát văn, cũng như các khảo cứu liên quan đến không gian thờ tự và địa danh như Phủ Giầy.
Thông qua việc tập hợp và hệ thống hóa những văn bản tuyển chọn và trích tuyển này, tác giả giới thiệu nhiều nguồn tư liệu liên quan đến tục lên đồng và lễ gọi hồn, đồng thời cung cấp thêm cơ sở tham khảo cho việc tìm hiểu hiện tượng đồng cốt trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.
 |
| Một giá lên đồng mẫu sơn trang. Nguồn: phunuvietnam. |
Tục lên đồng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt
Trong cuốn sách, tác giả Kiều Thu Hoạch cho biết, qua các văn bản tuyển chọn và trích tuyển được tập hợp có thể thấy tục lên đồng của người Việt đã xuất hiện từ khá sớm. Theo những ghi chép được dẫn lại, tục này có từ thời Nhà Lý, thậm chí từ Thời Hùng Vương, tức từ thời cổ đại rất lâu trước khi thần nữ Liễu Hạnh giáng sinh.
Qua các thời kỳ, cùng những biến chuyển của đời sống tín ngưỡng, nghi lễ lên đồng cũng có những thay đổi nhất định. Từ khi Liễu Hạnh được thờ phụng rộng rãi và có đền thờ tại Phủ Giầy cùng nhiều nơi khác, đặc biệt khi hình thành mô hình thờ tự “Tiền Phật hậu Mẫu”, nghi lễ lên đồng hầu bóng ngày càng phát triển và trở thành một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc trong các đền phủ thờ Mẫu.
 |
| Ca nương Kiều Anh hóa thân thành Cô Đôi Thượng Ngàn trên sân khấu Chị đẹp đạp gió 2024. |
Trong cuốn sách, tác giả Kiều Thu Hoạch cũng cho rằng việc tìm hiểu tục lên đồng và lễ gọi hồn cần đặt trong mối liên hệ với quan niệm về linh hồn trong đời sống tín ngưỡng. Theo ông, trong nghi lễ lên đồng, người thực hành nghi lễ, thường là ông đồng hoặc bà cốt được tin là nơi để các thần linh nhập vào, từ đó thực hiện việc giao tiếp giữa con người với thế giới thần linh.
Từ góc độ nghiên cứu, tác giả cũng dẫn lại một số công trình của các học giả nước ngoài bàn về hiện tượng linh hồn và sự nhập hồn trong các nghi lễ tôn giáo ở nhiều nền văn hóa khác nhau. Trong đó có nhà nhân học Edward Burnett Tylor, tác giả cuốn Văn hóa nguyên thủy, khi nghiên cứu các quan niệm về linh hồn trong tín ngưỡng của nhiều cộng đồng trên thế giới.
Bên cạnh việc dẫn lại các nghiên cứu quốc tế, tác giả Kiều Thu Hoạch cũng nhắc tới những ghi chép của một số nhà nhân học về các nghi lễ tôn giáo ở nhiều cộng đồng khác nhau trên thế giới, trong đó các chất kích thích đôi khi được dùng như một yếu tố hỗ trợ trong các nghi lễ liên quan đến linh hồn và thần linh.
Tuy nhiên, theo tác giả, trong kho tư liệu Hán Nôm của Việt Nam hiện chưa thấy những ghi chép cụ thể về việc sử dụng các chất kích thích trong nghi lễ lên đồng. Điều này cho thấy nhiều vấn đề liên quan đến hiện tượng linh hồn nhập vào thân xác người đồng trong tín ngưỡng của người Việt vẫn còn cần được tiếp tục khảo cứu và làm rõ.
Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt còn đề cập đến sự biến đổi của tục lên đồng trong đời sống xã hội hiện đại. Tác giả sách cho biết, qua những biến thiên của lịch sử, nghi lễ lên đồng hầu bóng đã có những thay đổi nhất định trong cách thực hành cũng như cách nhìn nhận của xã hội. Một số phóng sự điều tra từ giữa thế kỷ XX cho thấy vào thời điểm đó tục lên đồng đã có những biểu hiện khác so với trước đây.
Tuy vậy, theo nhận xét của một số nhà nghiên cứu đương đại, trong đó có TS Nguyễn Ngọc Mai (tác giả cuốn Nghi lễ lên đồng, lịch sử và giá trị, NXB Hà Nội, 2017), lên đồng hầu bóng dù được nhìn nhận từ góc độ nào thì vẫn có thể xem là một dạng diễn xướng văn hóa đặc thù trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.
Tóm lại, qua việc tập hợp và giới thiệu hệ thống văn bản tuyển chọn và trích tuyển liên quan đến tục lên đồng và lễ gọi hồn, sách Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt cung cấp thêm nguồn tư liệu tham khảo cho việc tìm hiểu lịch sử, đặc điểm và sự biến đổi của các nghi lễ này trong bối cảnh tín ngưỡng truyền thống của người Việt. Công trình này cũng mở ra thêm những hướng nghiên cứu liên quan đến quan niệm về “thực thể linh hồn” và hiện tượng nhập hồn trong nghi lễ hầu đồng.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
