Gia tài hơn 1.000 bìa sách của ‘tay ngang’ thiết kế

Bìa sách là cánh cửa đầu tiên mở ra câu chuyện của một cuốn sách với độc giả. Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, một chiếc bìa tốt phải thể hiện được tinh thần của tác phẩm và gợi sự tò mò.

Do đó, quá trình thiết kế bìa đòi hỏi người làm nghề phải liên tục tìm tòi, thử nghiệm và chỉnh sửa. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, Tạ Quốc Kỳ Nam cho biết có những bìa sách anh phải dành đến nửa năm để hoàn thiện.

Trong giới xuất bản, Nam là cái tên quen thuộc khi thiết kế bìa sách cho hơn 1.000 tác phẩm như series Dune - Xứ cát (Frank Herbert), Nam Hải dị nhân liệt truyện (Phan Kế Bính), Máu lạnh (Truman Capote)… Bên cạnh thiết kế bìa, anh còn tham gia dàn trang và xử lý hình ảnh, bố cục cho các ấn phẩm.

Đi tìm “hình hài” cho con chữ

Trong 17 năm làm nghề, đâu là dự án anh tốn nhiều thời gian thực hiện nhất?

Nam Hải dị nhân liệt truyện (tác giả: Phan Kế Bính, hiệu đính: Lê Văn Phúc, minh họa: Tạ Huy Long). Đây là một trong những dự án dàn trang và thiết kế tôi đầu tư nhiều thời gian và công sức nhất.

Họa sĩ Tạ Huy Long đã vẽ xong toàn bộ phần tranh nhưng chưa biết trình bày như thế nào. Tôi có nhiệm vụ sắp xếp bố cục để chữ và hình đi cùng nhau sao cho đẹp.

Phần tranh được anh Tạ Huy Long vẽ rất cầu kỳ, tỉ mỉ. Thế nên, tôi muốn phần thiết kế xứng đáng với công phu của người họa sĩ. Khi nghiên cứu quyển sách, tôi thấy tên từng truyện cũng là tên của 56 vị anh hùng hào kiệt, thánh thần trong các câu chuyện dân gian. Vì vậy, tôi nảy ra ý tưởng dùng chữ cái đầu trong họ của từng nhân vật để thiết kế thành một phần của minh họa.

Bộ chữ cái được Tạ Quốc Kỳ Nam thiết kế dựa trên tranh vẽ của họa sĩ Tạ Huy Long. Ảnh: NVCC.

56 nhân vật tương ứng với 56 chữ cái. Ví dụ, Đinh Tiên Hoàng dùng chữ Đ, Trưng vương dùng chữ T, Đoàn Thượng dùng chữ Đ. Mỗi chữ được thiết kế dựa trên nội dung từng truyện và tông màu, chi tiết (trang phục, bối cảnh, đồ vật…), đường nét từ bức tranh vẽ nhân vật đó.

Trong tiếng Việt chỉ có một số họ phổ biến. Tôi làm một chữ rất nhiều lần và phải tìm cách khai thác từng chữ đến tận cùng. Mỗi chữ tuy rất nhỏ nhưng có thể mất vài tiếng, có khi cả ngày, làm xong không đẹp thì làm lại.

Thời điểm làm dự án này là thời gian giãn cách, tôi có nhiều thời gian nên mỗi ngày làm được vài chữ. Cứ làm như vậy cho đến khi đủ 56 chữ cái rồi bắt đầu dàn trang. Nếu không phải thời gian giãn cách, tôi nghĩ mình khó hoàn thành được dự án này một cách trọn vẹn như vậy.

Khi tôi gửi thành phẩm, anh Tạ Huy Long rất hài lòng, phía nhà xuất bản cũng rất vui.

Đối với anh, dự án nào có hành trình thiết kế thú vị nhất?

Trời xanh của mỗi người - Xuân Quỳnh. Ban đầu, dự án có tên là Tuyển tập truyện ngắn và thơ dành cho thiếu nhi. Anh Vũ Xuân Hoàn, “chủ thầu” và họa sĩ của dự án, hỏi tôi thấy tên của tác phẩm như thế nào. Tôi cũng trả lời thật là cái tên này đơn điệu quá, chưa có cảm xúc, trong khi nội dung rất hay, tranh rất đẹp. Tôi đề xuất đặt một cái tên để người lớn cũng phải mê, chứ không riêng gì thiếu nhi.

Trong lúc đợi tên mới, tôi tìm phương án thiết kế. Cuốn sách này có những tựa đề rất dễ thương như Chờ trăng, Lời ru của trăng, Chùm thơ xuân cho ba con nhỏ… Vì vậy, tôi quyết định viết tay cho tựa đề của các tác phẩm và trình bày nó giống như nét chữ được viết nắn nót trên trang vở học sinh. Phần chữ này do calligrapher (nghệ sĩ viết chữ) Hiếu Trương trình bày.

Sự kết hợp của tựa đề viết tay, tranh vẽ màu nước và cái tên thơ mộng đã thể hiện được tinh thần của tác phẩm. Ảnh: NVCC.

Sau đó, mọi người tìm được cái tên Trời xanh của mỗi người, ý tưởng thiết kế tác phẩm từ đó xuất hiện rõ hơn. Anh Hoàn vẽ thêm hình cô bé đọc thơ trên cỏ, trên nền trời xanh với những cánh chim đang chao lượn cho bìa sách. Sự kết hợp của tựa đề viết tay, tranh vẽ màu nước và cái tên rất thơ mộng đã thể hiện được tinh thần của tác phẩm. Lúc này, khi nhìn tổng thể, cảm xúc dâng lên trọn vẹn và dạt dào.

Điều làm tôi vui nhất là phần thiết kế và nội dung của tác phẩm hài hòa với nhau. Phần thiết kế giúp nội dung bay lên, còn nội dung tạo cảm hứng để những ý tưởng về hình ảnh xuất hiện.

Dự án đặt ra cho anh nhiều thách thức nhất?

Bám váy mẹ - cuốn sách đầu tay của tôi. Sau nhiều năm làm bìa sách cho người khác, khi có cơ hội làm bìa sách cho chính mình, tôi lại bị lạc lối vì không biết đâu mới là ý tưởng tốt. Khi làm cho người khác, mình luôn có người nói họ muốn gì hoặc cần gì. Còn khi vừa là tác giả vừa là người thiết kế, mình phải tự quyết định mọi thứ. Tôi sợ thất bại, sợ bị chê, sợ làm ra xấu không ai mua.

Ban đầu, tôi không dám tự làm bìa và đã nhờ một người bạn họa sĩ vẽ hộ dựa trên một vài đoạn văn tôi thấy giàu hình ảnh. Tranh rất đẹp nhưng tôi nhìn vào và biết chắc đó không phải là Bám váy mẹ.

Bìa sách của Bám váy mẹ được Nam lấy cảm hứng từ những tờ giấy dặn dò của mẹ. Ảnh: NVCC.

Lúc ấy, tôi mới nhận ra vấn đề. Những đoạn văn mà tôi đưa cho họa sĩ thực ra chỉ là những phần ẩn dụ trau chuốt nhưng chỉ thoáng qua. Những điều thật sự quan trọng trong cuốn sách lại rất chân thành và bình dị. Vậy tại sao mình phải cố chứng tỏ điều gì lớn lao trên bìa?

Tôi đưa mẹ mấy tờ lịch rồi nhờ mẹ viết những gì mẹ thường ghi khi đi chợ. Mẹ viết tới viết lui, có chỗ còn đứt nét. Tôi giữ lại những bản viết tay đó, dán lên tường, chụp lại rồi đưa vào thiết kế. Trong sách có những đoạn về việc mẹ đi chợ, dặn dò đồ ăn cho con bằng những tờ giấy viết tay này. Việc sử dụng chính nét chữ của mẹ khiến bìa và nội dung bên trong liên kết với nhau.

Chiếc bìa chỉ mất một tiếng để hoàn thành nhưng tôi mất mấy tháng để đi đến quyết định đó. Tôi nghĩ đây là chiếc bìa vừa khó nhất vừa dễ nhất mình từng làm.

Bắt đầu từ con số 0

Anh từng chia sẻ rằng khi mới bước chân vào nghề, anh hoàn toàn không biết thiết kế. Động lực nào đã thôi thúc anh gửi email xin làm nhân viên thiết kế bìa sách?

Tôi vẫn nhớ vào năm 2009, khi đang ngồi ở tiệm Internet, tôi thấy tin tuyển dụng trên trang Blog360 nên viết email gửi đi luôn. Lúc đó, tôi chỉ nghĩ đơn giản là cho mình một cơ hội thì có mất gì đâu. Tôi tâm sự trong email là mình chưa biết thiết kế nhưng muốn thử sức. Bên công ty giao cho tôi bài kiểm tra là thiết kế bìa của hai tác phẩm đã in.

Tôi cứ làm thử thôi, chỗ nào chưa hiểu thì tìm tòi thêm, nhìn đi nhìn lại thành phẩm thấy ưng bụng là được. Tôi không nghĩ sâu xa bước tiếp theo sẽ làm gì. Nếu nghĩ nhiều quá, tôi đã chẳng dám bắt đầu.

Sau khi gửi bìa sách cho công ty, tôi được nhận vào làm. Chắc người ta thấy mình có cố gắng, có tư duy nên cho làm “thiệt”. Đó là khởi đầu cho sự nghiệp kéo dài 17 năm của tôi. Càng làm, tôi càng nhận ra mình thật sự rất mê công việc này, mê từng công đoạn trong quá trình làm bìa.

Khi thiết kế bìa sách, anh tự đặt ra cho mình những nguyên tắc riêng nào?

Tôi nghĩ mình không có một nguyên tắc cụ thể nào. Mỗi sản phẩm tôi đều cố gắng làm đàng hoàng, tử tế. Trước khi gửi phương án đầu tiên cho đối tác, tôi phải cảm thấy hài lòng với nó đã. Có như vậy, kể cả khi khách hàng không thích, tôi biết ít nhất mình đã làm hết sức và tròn trách nhiệm của mình.

Những chiếc bìa của anh thường lấy cảm hứng từ những vật dụng thông thường. Vì sao lại như vậy?

Tôi rất thích vẻ đẹp của những món đồ đời thường. Những món đồ này khi đứng một mình rõ ràng là vật vô tri nhưng khi được kết hợp với một tựa sách thì lại mang ý nghĩa hoàn toàn mới. Tìm ra được tổ hợp này cũng tốn kha khá thời gian nhưng rất thú vị, giống một cuộc săn đuổi vậy.

Về mặt thị hiếu, một vật dụng quen thuộc nằm trên bìa sách sẽ gợi sự tò mò cho độc giả. Thoạt nhìn thì thấy chỉ cần chụp được một hình ảnh sạch sẽ, chỉn chu rồi… đặt chữ lên là có thể thành bìa. Nhưng chỗ dụng công là phần tư duy, đôi khi cần có chút “liều lĩnh” thử nghiệm; đồng thời có nhiều chỉnh sửa từ đơn giản đến phức tạp để chuyển hóa vật dụng khiến chúng mang ẩn ý mình muốn, như bìa Khuyến học (Yukichi Fukuzawa), Đắc nhân tâm (Dale Carnegie), Quân vương (Niccolò Machiavelli)…

Bìa sách Khuyến học được Tạ Quốc Kỳ Nam thiết kế dựa trên hình ảnh cục tẩy tuổi thơ của nhiều thế hệ học sinh Việt Nam. Ảnh: NVCC.

Từ khi vào nghề đến nay, tôi tự học, chưa từng qua trường lớp đào tạo nào nên ban đầu kỹ năng thiết kế còn nhiều hạn chế. Những bìa sách tôi làm không trang trí nhiều, cách thể hiện rất đơn giản. Ngược lại, tôi sẽ tìm tòi và phát triển ý tưởng để bìa sách mới lạ và thu hút hơn.

Với một công việc đòi hỏi nhiều tính sáng tạo như thiết kế bìa sách, anh nhìn nhận ranh giới giữa “lấy cảm hứng” và “sao chép” như thế nào?

Tôi nghĩ nó giống câu chuyện về con tàu Theseus. Có một chiếc thuyền lịch sử được trưng bày trong bảo tàng. Khi gỗ cũ bị mục, người ta thay bằng miếng gỗ mới. Sau một thời gian dài, khi mọi thanh gỗ trên tàu đã được thay thế hoàn toàn thì liệu con tàu có còn là chính nó hay không?

Chuyện lấy cảm hứng cũng giống như vậy. Khi mới vào nghề, mình có những hình mẫu muốn đeo đuổi, những ý tưởng hay muốn tái hiện bằng khả năng của mình. “Sao chép” là một cách học rất nhanh. Nhưng trong quá trình làm, khi đưa những cái mới của mình vào, cái nguyên bản đó gãy, bể, rụng đi. Dần dần, cái cũ gần như tan biến và mình có một cái mới. Tuy nhiên, cái mới ấy vẫn là sự tiếp nối của cái cũ.

Sau gần hai thập kỷ làm nghề, Nam vẫn rất mê công việc thiết kế bìa sách. Ảnh: NVCC.

Tôi đang đứng trên vai những người khổng lồ. Những bậc tiền bối đi trước đã làm rất nhiều thứ rồi, tôi chỉ được hưởng lại những kho tàng quý giá họ để lại. Có thể những điều mình làm từng được người khác làm tốt hơn, mình cần khiêm tốn ghi nhận điều đó, và cố gắng đưa vào đó một chút mới mẻ là được.

Nhìn lại hành trình của mình, anh nghĩ điều gì quan trọng nhất đối với một người trẻ muốn bắt đầu công việc thiết kế bìa sách hiện nay?

Đối với tôi, điều kiện cần để theo đuổi công việc thiết kế bìa sách là tình yêu dành cho những cuốn sách. Bởi làm một cái bìa có lúc rất cực, mất rất nhiều thời gian và thỉnh thoảng không xứng với chi phí nhận lại nữa. Nếu tình yêu với sách đủ lớn, nó mới giúp mình làm công việc này tốt và bền. Tôi có những bìa sách “trắc trở”, có khi nửa năm hoặc hơn mới về đích, thử nghiệm nhiều lần mới chốt được phương án cuối cùng (hoặc không!)

Ngoài ra, tôi nghĩ hãy cứ thoải mái tận hưởng niềm vui tìm tòi, khám phá, đừng tự giới hạn khả năng sáng tạo của bản thân. Khi không sợ, không ngại và thật sự muốn làm tốt cái bìa này theo cách mình hiểu, tự bản thân sẽ biết mình muốn đi theo con đường nào. Con đường đó thường sẽ dẫn đến những bìa sách rất tử tế.