Đưa sách về nông thôn, nhưng làm sao để trẻ em chịu đọc?

Năm 2024, Thành phố Sơn La (cũ) chính thức trở thành thành viên Mạng lưới thành phố học tập toàn cầu của UNESCO. Hoạt động học tập cộng đồng bao gồm không gian đọc ngoài cơ sở giáo dục chính quy là một trong số những tiêu chí được hội đồng xem xét khi xét duyệt hồ sơ.

Rõ ràng, việc đầu tư cho cơ sở vật chất và số lượng sách tại Sơn La - một tỉnh miền núi Tây Bắc - không thể bằng các tỉnh thành dưới xuôi. Nhưng Sơn La đã có cách riêng để không chỉ thiết lập không gian đọc, mà người dân còn muốn tới thư viện nhiều hơn, đọc nhiều hơn.

Bà Tống Liên Anh - chuyên gia trong lĩnh vực học tập suốt đời, người có nhiều hoạt động đồng hành cùng các địa phương lan tỏa văn hóa đọc, và ông Lê Thiện Trí - Giám đốc chương trình Phát triển ngôn ngữ của Room to Read đã chia sẻ kinh nghiệm để sách thực sự tới tay người đọc tại nông thôn, miền núi.

Yếu tố con người đóng vai trò quan trọng với thư viện

Hai chuyên gia cho rằng tại nông thôn, dẫu việc cung cấp nguồn sách vẫn quan trọng và cần nhiều nỗ lực, cần thêm các yếu tố khác để hoạt động đọc thực sự diễn ra thay vì chỉ có không gian đọc mang tính hình thức. Các yếu tố này bao gồm con người, vận hành thư viện, động lực của người tới thư viện.

Trong đó, yếu tố con người được cả hai chuyên gia nhấn mạnh. Theo bà Tống Liên Anh quan sát, những thư viện có ban điều hành gồm những người có thể khuấy động hoạt động đọc, giúp thư viện có “sinh khí” sẽ là những thư viện hoạt động được bền vững.

Họ cần phải là những người yêu mến sách, có đọc sách, có trình độ và được đào tạo ở mức độ nhất định về công việc thư viện; đồng thời, cần cơ chế để giúp nhân sự thư viện có thể chuyên tâm làm việc, không phải kiêm nhiệm nhiều việc.

Cảm thức thuộc về rất quan trọng. Khi một người cảm thấy với một không gian này, tôi có một vị thế, tôi có sự đóng góp, tự dưng họ cảm thấy có trách nhiệm phải tham gia, phải rủ người khác tới thư viện cùng mình.

Bà Tống Liên Anh

Yếu tố con người không nhất thiết phải là thủ thư. Bà Tống Liên Anh nêu ví dụ tại Sơn La, chính quyền địa phương đã huy động được những người có uy tín ở địa phương tham gia khuyến đọc.

Sau khi Sơn La xây dựng 130 Ngôi nhà Trí tuệ và Thư viện Nhân ái - được phát triển trên cơ sở các nhà văn hóa và trung tâm học tập cộng đồng của tổ, bản - chính quyền địa phương đã mời già làng, trưởng bản, những người có uy tín trong cộng đồng tới và nhờ họ tìm cách khuyến khích người dân góp sách, đọc sách.

Một số hình ảnh tại không gian của Ngôi nhà Trí tuệ và Thư viện Nhân ái tại Sơn La. Ảnh: NVCC.

Tại Sơn La, tiếng nói của người cao tuổi, trưởng bản rất có trọng lượng nên người dân nô nức tham gia góp sách cho tủ sách. Đồng thời, nhờ tự mình góp sách, người dân tự nhiên có một “cảm giác thuộc về” với không gian thư viện - họ tự hào vì mình góp phần xây dựng thư viện, nên cũng tự thấy mình có trách nhiệm sinh hoạt, có niềm hứng thú tự nhiên với tủ sách.

“Cảm thức thuộc về rất quan trọng. Khi một người cảm thấy với một không gian này, tôi có một vị thế, tôi có sự đóng góp, tự dưng họ cảm thấy có trách nhiệm phải tham gia, phải rủ người khác tới thư viện cùng mình”, bà Liên Anh cho biết.

Đồng tình với vai trò quan trọng của yếu tố con người, ông Lê Thiện Trí chia sẻ kinh nghiệm phát triển năng lực cho giáo viên, nhân viên thư viện với mô hình của Room to Read.

Người phụ trách thư viện cần hiểu chương trình giáo dục, giới thiệu tài liệu phù hợp cho giáo viên và học sinh, tổ chức hoạt động thư viện hỗ trợ học tập.

Ông Lê Thiện Trí

Theo đó, giáo viên được hỗ trợ rèn luyện qua quan sát, phản hồi và điều chỉnh thực hành, để những nội dung tập huấn có thể được vận dụng phù hợp với học sinh.

Còn với thủ thư, ông Lê Thiện Trí cho rằng cần từng bước phát triển vai trò nhân viên thư viện theo hướng “giáo viên thư viện”, với năng lực sư phạm bên cạnh nghiệp vụ thư viện.

“Người phụ trách thư viện cần hiểu chương trình giáo dục, giới thiệu tài liệu phù hợp cho giáo viên và học sinh, lựa chọn sách phục vụ mục tiêu giáo dục của trường và tổ chức hoạt động thư viện hỗ trợ học tập. Định hướng đó cần đi cùng đào tạo, thời gian làm việc và cơ chế ghi nhận phù hợp với trách nhiệm được giao”, ông Trí nêu quan điểm.

Với mô hình của Room to Read, giáo viên được hỗ trợ rèn luyện qua quan sát, phản hồi và điều chỉnh thực hành, để những nội dung tập huấn có thể được vận dụng phù hợp với học sinh. Ảnh: Erica Baker.

Hoạt động của thư viện cần phù hợp nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng

Việc vận hành thư viện không đơn thuần là mở cửa thư viện, cho mượn trả sách, mà quan trọng hơn là xây dựng các hoạt động vệ tinh, tạo cho họ niềm yêu thích với thư viện trước khi tạo thói quen đọc.

Quay lại ví dụ tại Sơn La, bà Tống Liên Anh cho biết nơi đây đã vận dụng sáng tạo các tập tục sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương nhằm tạo thói quen cho họ tới thư viện. Tại các Ngôi nhà Trí tuệ và Thư viện Nhân ái, các hoạt động văn nghệ, múa hát diễn ra thường xuyên, thu hút đông đảo bà con tham gia.

Nhiều Ngôi nhà Trí tuệ còn có những “bảo tàng mini” bày trang phục, nhạc cụ, công cụ lao động, đồ dùng sinh hoạt và những sản phẩm mang dấu ấn lịch sử, văn hóa truyền thống của các dân tộc anh em trên địa bàn, giúp không gian đọc trở thành một phần của đời sống cộng đồng, nơi mỗi người có thể nhìn thấy câu chuyện của dân tộc, gia đình và chính mình.

Ngôi nhà Trí tuệ còn trở thành điểm gặp gỡ giữa các thế hệ, nơi ký ức cộng đồng được lưu giữ, chia sẻ và tiếp nối, tạo nên một hệ sinh thái học tập phong phú. Sách được đặt trong mối liên hệ với ký ức và bản sắc của cộng đồng.

Sơn La đã vận dụng sáng tạo các tập tục sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương nhằm tạo thói quen cho họ tới thư viện. Ảnh: Báo Phụ nữ Việt Nam.

“Sơn La đã tổ chức các hoạt động đáp ứng đúng nhu cầu của người dân, phù hợp nhu cầu học tập, tập tục sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số. Vì thế, các không gian đọc mới kéo được người dân tới, từ đó, người dân quen tiếp xúc với sách, hình thành dần thói quen đọc sách”, bà Liên Anh cho biết.

Chuyên gia nhấn mạnh vai trò của cơ chế tham gia từ người dân trong việc vận hành các không gian đọc. Để một không gian cộng đồng thực sự bám rễ được với cộng đồng đó, người dân phải thấy vai trò cũng như thấy niềm tự hào và sự yêu thích với không gian đó thì không gian mới có thể tồn tại bền vững, có sức sống. Đồng thời, chiều ngược lại, không gian cũng phải đáp ứng trúng nhu cầu thực tế của người dân, khiến họ thấy vui, thấy thích khi tới sinh hoạt.

Giáo dục gia đình cần được chú trọng với đối tượng đọc là trẻ em

Từ câu chuyện xây dựng những không gian học tập gắn với đời sống và bản sắc địa phương, các chuyên gia cho rằng nguyên tắc “tạo cảm giác gần gũi trước khi hình thành thói quen đọc” càng có ý nghĩa đối với trẻ em.

Theo bà Tống Liên Anh, qua quá trình đưa sách về nông thôn và làm việc với các nhóm trẻ em ở nhiều địa bàn, bà nhận thấy trẻ em nông thôn không thiếu sự tò mò hay nhu cầu khám phá. Điều các em thường thiếu là sách phù hợp, một không gian đọc thân thiện và những người lớn biết khơi mở niềm vui đọc sách.

Đôi khi, chỉ cần dành thời gian ngồi cạnh, lắng nghe con kể về một cuốn sách, hỏi con thích nhân vật nào hoặc cùng con đến thư viện cũng đã là một sự khích lệ rất lớn.

Bà Tống Liên Anh

Thực tế cho thấy chỉ đưa sách về và xếp lên giá chưa đủ để trẻ chủ động tìm đọc. Trong giai đoạn đầu, cần tổ chức những hoạt động tạo sự tò mò như đọc sách thành tiếng, kể chuyện, vẽ tranh theo sách, đóng vai nhân vật, đố vui, giới thiệu cuốn sách yêu thích hoặc để trẻ lớn đọc cho trẻ nhỏ.

Với những cuốn sách về lịch sử, văn hóa và đời sống địa phương, hoạt động đọc có thể được kết nối với các “bảo tàng mini”, hiện vật truyền thống và câu chuyện của già làng, trưởng bản.

Đại diện Room to Read cho rằng cần tạo môi trường đọc gần gũi, quen thuộc với đối tượng độc giả là trẻ em. Ảnh: Room to Read.

Ông Lê Thiện Trí cũng chia sẻ kinh nghiệm tạo môi trường đọc gần gũi, quen thuộc với đối tượng độc giả là trẻ em. Ông Trí cho rằng điều cần quan tâm là ngoài giờ ở trường, trẻ có tự tìm đến sách vì yêu thích, tò mò và thấy việc đọc có ý nghĩa với mình hay không.

Để trẻ có niềm yêu thích đó, theo ông Trí, trước hết thư viện cần có điều kiện sử dụng phù hợp trẻ. Một số tiêu chí thư viện cần có là sách cần đáp ứng đúng nhu cầu đọc của từng lứa tuổi, có giờ mở cửa thuận tiện, học sinh có cơ hội tự chọn và mượn sách.

Cách người lớn tổ chức hoạt động có ảnh hưởng đến sự yêu thích đọc của trẻ. Nếu đọc sách luôn đi kèm yêu cầu trả lời đúng ý, ghi nhớ chi tiết hoặc hoàn thành bài tập, trẻ có thể xem đó là thêm một nhiệm vụ. Khi được lựa chọn, đặt câu hỏi, bày tỏ cách hiểu và nhận hỗ trợ vừa sức, trẻ có thêm cơ hội cảm thấy mình làm chủ việc đọc.

Lịch đọc đều đặn rất quan trọng, nhưng cần đi cùng những trải nghiệm khiến trẻ muốn tiếp tục đọc. Đây là phần công việc không thể thay thế chỉ bằng việc bổ sung sách.

Ông Lê Thiện Trí

“Lịch đọc đều đặn rất quan trọng, nhưng cần đi cùng những trải nghiệm khiến trẻ muốn tiếp tục đọc. Đây là phần công việc không thể thay thế chỉ bằng việc bổ sung sách”, ông Trí cho biết.

Ngoài các tiết đọc, Room to Read có nhiều hoạt động xung quanh nhằm tạo ra một môi trường đọc cho các em. Ví dụ, chương trình có các hoạt động ghi nhận và khích lệ như trao giải “Sao đọc sách” hàng năm, tổ chức Ngày đọc sách gia đình tạo cơ hội để cha mẹ cùng con tham gia các hoạt động với sách.

Room to Read cũng chú trọng tới việc gắn kết bố mẹ với các hoạt động đọc cùng con. Cha mẹ học sinh cần có cơ hội tham gia các hoạt động thư viện, được thông tin về kết quả và hiểu lợi ích đối với con em mình. Sự tham gia đó giúp hình thành trách nhiệm chung đối với việc duy trì thư viện.

Giám đốc Giám đốc chương trình Phát triển ngôn ngữ của Room to Read cho rằng cha mẹ học sinh và cộng đồng có thể đóng góp ở ba phương diện. Trước hết, họ là cầu nối để nuôi dưỡng việc đọc ở nhà: Dành thời gian cho trẻ đọc, lắng nghe trẻ kể chuyện hoặc trò chuyện về những điều trẻ khám phá. Đồng thời, họ có thể hỗ trợ nhà trường bằng thời gian, ý tưởng và nguồn lực phù hợp với điều kiện của mình. Họ cũng có vai trò nêu nhu cầu, góp ý để thư viện tiếp tục hoạt động, sách được bổ sung và học sinh được sử dụng thường xuyên.

Theo bà Tống Liên Anh, ở nhiều vùng nông thôn và miền núi, không phải cha mẹ nào cũng có thói quen đọc hoặc đủ tự tin để hướng dẫn con đọc sách. Tuy nhiên, cha mẹ và ông bà có thể kể chuyện gia đình, truyền thuyết, phong tục, nghề nghiệp hoặc ký ức về quê hương; sau đó cùng trẻ tìm đọc những cuốn sách có nội dung liên quan. Những câu chuyện truyền miệng trong gia đình, vì vậy, có thể trở thành nhịp cầu nối trẻ với sách.

“Đồng hành cùng trẻ đọc không nhất thiết đòi hỏi cha mẹ phải có học vấn cao hay biết nhiều kỹ thuật. Đôi khi, chỉ cần dành thời gian ngồi cạnh, lắng nghe con kể về một cuốn sách, hỏi con thích nhân vật nào hoặc cùng con đến thư viện cũng đã là một sự khích lệ rất lớn”, bà Liên Anh nói.

Như vậy, xây dựng thói quen đọc cho trẻ không chỉ là nhiệm vụ của thư viện hay nhà trường, mà cần sự tham gia của cả gia đình và cộng đồng. Khi sách được kết nối với trò chơi, nghệ thuật, ký ức gia đình, tri thức bản địa và những trải nghiệm trong đời sống, việc đọc không còn là một nhiệm vụ áp đặt mà trở thành nhu cầu tự nhiên của trẻ.