'Đòn bẩy' khuyến đọc của Trung Quốc

Trung Quốc là quốc gia có sự gắn kết giữa nền xuất bản mạnh và văn hóa đọc phát triển. Theo NOP World Culture Score Index, thời gian trung bình đọc sách của người dân Trung Quốc khoảng 8 giờ/tuần, thuộc nhóm các quốc gia có thời gian đọc sách cao.

Trung Quốc quan tâm phát triển xuất bản và văn hóa đọc như một chỉ tiêu phát triển con người và sức mạnh mềm quốc gia. Quốc gia này đã công khai mục tiêu trở thành "cường quốc văn hóa" vào năm 2035, và xuất bản cùng phát triển văn hóa đọc là lĩnh vực được đặc biệt quan tâm.

Chiến lược phát triển văn hóa đọc của Trung Quốc gồm luật hóa hoạt động đọc, tận dụng nền tảng số phát triển văn học mạng, hợp tác công tư, bình dân hóa hoạt động sáng tác.

Đưa hoạt động đọc vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội

Một điểm nổi bật trong chiến lược phát triển văn hóa đọc của Trung Quốc là mức độ luật hóa các hoạt động khuyến đọc cao.

Theo nghiên cứu của TS Vũ Dương Thúy Ngà - nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện (nay thuộc Cục Xuất bản và Thư viện), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - Trung Quốc quy định về một số vấn đề liên quan đến cải cách sâu rộng cơ chế văn hóa. Trong các văn bản đó có những nội dung xác định phải đảm bảo các quyền và lợi ích cơ bản về văn hóa của nhân dân như quyền đọc sách và đọc báo; triển khai sâu rộng các hiệu sách và các dự án văn hóa khác có lợi cho người dân; lấy đọc sách làm điểm khởi đầu, thiết lập một hệ thống dịch vụ văn hóa công cộng toàn diện.

Cũng theo nghiên cứu, việc đọc ở Trung Quốc được luật hóa, tức chuyển từ hoạt động khuyến khích ("chỉ tiêu mềm") chuyển thành quy định pháp lý ("chỉ tiêu cứng"), được đưa vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Luật Thư viện công cộng của Trung Quốc (có hiệu lực từ năm 2017) nêu nhiều nội dung khuyến khích công dân, pháp nhân, tổ chức xã hội đóng góp cho hoạt động thư viện. Sau khi được luật hóa, việc khuyến khích đọc sách của người dân được quy hoạch, tổ chức thống nhất, việc hỗ trợ tài chính được đảm bảo thực hiện.

Không chỉ đưa hoạt động đọc vào luật, việc triển khai hoạt động đọc của Trung Quốc được phân bổ có kế hoạch, có ngân sách xuống các cấp chính quyền. Chính quyền từ cấp huyện trở lên phải dành khoản kinh phí thúc đẩy đọc sách trong ngân sách thường xuyên. Các cơ quan nhà nước, trường học, doanh nghiệp và tổ chức công cộng được khuyến khích xây dựng không gian đọc đa dạng, nhà sách được kêu gọi tổ chức các hoạt động văn hóa liên quan.

Hội sách quốc tế Bắc Kinh thu hút đông du khách tới tham dự. Ảnh: Beijing.

Tháng 2 năm nay, quốc gia này ban hành Quy định về thúc đẩy đọc sách toàn quốc. Theo đó, kêu gọi các cấp chính quyền mở rộng hệ thống cơ sở đọc sách, nâng cao chất lượng dịch vụ và xây dựng môi trường đọc thuận lợi hơn. Trung Quốc sau đó cũng phát động Tuần lễ đọc sách quốc gia vào tháng 4.

Nhờ có chính sách cấp quốc gia hỗ trợ, nhiều công ty sách hưởng ứng lời kêu gọi, khiến hợp tác công tư trong phát triển văn hóa đọc tăng hiệu quả. Công ty Xuất bản và Truyền thông Southern Publishing & Media thành lập hơn 130 không gian đọc sách Tân Hoa Xã tại các thị trấn và phường trên khắp tỉnh Quảng Đông. Nhà xuất bản Tiếp Lực (Jieli) tổ chức chuyến thăm đến các thư viện, nhà sách, trường học trên hơn 20 tỉnh. Công ty Xuất bản và Truyền thông Phượng Hoàng (Phoenix Publishing and Media) lên kế hoạch hơn 40 hoạt động quảng bá đọc sách trong Tuần lễ đọc sách quốc gia.

Một điểm đáng chú ý là quy định phát triển văn hóa đọc của Trung Quốc đồng thời gắn chặt với việc khuyến khích các nhà xuất bản tạo ra nhiều tác phẩm có giá trị. Chính quyền Trung Quốc gắn sự phát triển văn hóa đọc với sức mạnh kinh tế của nhà xuất bản, đi kèm đó là nâng tầm chất lượng của xuất bản phẩm trong nước. Dẫn chứng là China Publishing Group, Science Press, China Literature đều là đơn vị xuất bản đồng thời là các mô hình kinh doanh quy mô lớn, hiệu quả cao.

Giao diện app đọc sách QQ Reading, được quản lý bởi China Literature. Ảnh: Bloomberg.

Văn hóa đọc tại Trung Quốc cũng tận dụng "đòn bẩy" từ các nền tảng số thịnh hành tại quốc gia này. Một trường hợp nổi bật là đơn vị xuất bản China Literature - "ngôi sao" của Tencent. Người dùng có thể tự đăng truyện trực tuyến trên 2 nền tảng QQ Reading và Qidian; từ đây các tác phẩm trở thành IP nhiều tiềm năng phát triển.

China Literature dẫn đầu mảng văn học mạng, doanh thu gần 0,9 tỷ USD năm 2025. Trong dịp Tuần lễ đọc sách quốc gia, các nền tảng này phối hợp phát hành phiếu ưu đãi đọc sách, ưu tiên hiển thị các ấn phẩm chủ đề do Nhà nước định hướng.

Cũng nhờ văn học trực tuyến, xuất bản điện tử của Trung Quốc thêm đà tăng trưởng, góp phần phát triển văn hóa đọc. Theo Xinhua, đến cuối năm 2025, Trung Quốc ghi nhận khoảng 689 triệu người dùng đọc sách điện tử, tăng gần 3% so với năm trước, với hơn 70 triệu tác phẩm số đang được lưu hành. Thị trường thiết bị đọc kỹ thuật số cũng tăng trưởng mạnh, gần gấp đôi trong 5 năm, đạt quy mô 59,48 tỷ NDT.

Văn hóa đọc phát triển song hành với sự trỗi dậy của văn học bình dân

Sự trỗi dậy của nhóm tác giả là người lao động bình dân khiến độc giả Trung Quốc thêm chú ý tới các tác phẩm văn học trong nước.

Đầu năm nay, Vương Kế Binh, một người giao đồ ăn 59 tuổi ở tỉnh Giang Tô, giành Giải thưởng Văn học Lỗ Tấn ở hạng mục thơ ca với tập thơ Bay ở tầng thấp. Tác giả từng nhiều năm làm nghề xây dựng, buôn bán vặt, nhặt phế liệu, nhân viên giao hàng… Ông đã sáng tác khoảng 6.000 bài thơ và nhiều tập thơ, nội dung về công việc của ông, về những lần bị đánh giá một sao, tai nạn trên đường,...

Ông Vương Kế Binh, một người giao đồ ăn 59 tuổi ở tỉnh Giang Tô, giành Giải thưởng Văn học Lỗ Tấn ở hạng mục thơ ca với tập thơ Bay ở tầng thấp.

Một tác giả khác cũng làm công việc giao hàng là Hu Anyan, với tác phẩm I Deliver Parcels in Beijing (tạm dịch: Tôi đi giao hàng ở Bắc Kinh). Cuốn sách viết dưới dạng hồi ký, một tác phẩm phi tuyến tính nhưng nhanh chóng trở nên ăn khách, độc giả đánh giá cao độ chân thực mà tác phẩm phản ánh.

Nhờ nền tảng xã hội, các tác phẩm của những người viết không chuyên tại Trung Quốc nhanh chóng lan tỏa. Văn hóa đọc không chỉ là hoạt động tiếp nhận tri thức mà còn là hoạt động tạo ra tri thức, trao đổi mang tính kết nối cộng đồng, thu hẹp các khoảng cách, khơi dậy năng lực sáng tạo mỗi cá nhân. Cách tiếp cận này cũng được nêu trong Quy định thúc đẩy đọc sách toàn quốc của Trung Quốc.

Thay vì nhấn mạnh vào tính học thuật, lợi ích tri thức của việc đọc, Trung Quốc đang khuyến khích người dân đọc sách như một hình thức giải trí văn hóa, một cách để kết nối và sáng tạo. Luật hóa các chương trình khuyến đọc, điều hướng triển khai cũng góp phần giúp văn hóa đọc của Trung Quốc duy trì tốt.

-----

Trong bài sử dụng hình ảnh học sinh đang đọc sách trong phòng đọc của một trường tiểu học ở Gaomi, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, ngày 10/12/2025. Ảnh: VCG/Global Times.