Đau đầu vì học sinh ngại dài, lười đọc

Học sinh Mỹ ngày càng khó tập trung để đọc sách. Ảnh: Globe Staff.

Tại nhiều trường THPT ở Mỹ, những cuốn tiểu thuyết dày đang dần mất chỗ đứng trong lớp học. Giáo viên Tiếng Anh giao ít sách hơn, thay vào đó là truyện ngắn, trích đoạn, thơ hoặc những văn bản có độ dài vừa phải.

Một phần nguyên nhân đến từ sự thay đổi trong thói quen của học sinh. Với những thiếu niên đã quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh trên điện thoại, một cuốn sách dài hàng trăm trang có thể trở thành thử thách quá lớn. Cách nói TL;DR (too long; didn’t read - quá dài, không đọc) phản ánh phần nào tâm lý này.

Thói quen đọc sách đã thay đổi

Theo Boston Globe, thói quen với tay lấy điện thoại thay vì một cuốn sách khiến khả năng duy trì sự tập trung trong thời gian dài của học sinh suy giảm. Khi phải đọc một tác phẩm có cốt truyện phức tạp, ngôn ngữ khó hoặc đòi hỏi nhiều thời gian để hiểu, không ít em nhanh chóng mất kiên nhẫn.

Ông Robert Comeau, giáo viên tiếng Anh tại trường Toán và Khoa học O’Bryant ở Boston (Mỹ), gọi đây là vấn đề về sức bền khi đọc. Ông cho rằng cũng giống như việc rèn luyện thể chất, khả năng đọc lâu cần được hình thành thông qua quá trình luyện tập thường xuyên.

Thực tế này không chỉ xuất hiện trong lớp học. Dữ liệu do Trung tâm Thống kê Giáo dục Quốc gia Mỹ công bố vào tháng 6/2026 cho thấy tỷ lệ trẻ 13 tuổi đọc sách gần như mỗi ngày đã giảm một nửa trong khoảng một thập kỷ. Cụ thể, tỷ lệ này giảm từ 27% vào năm 2012 xuống 14% vào năm ngoái.

Ở nhóm học sinh lớn tuổi hơn, tình trạng đọc sách vì sở thích cũng đáng lo ngại. Ông Greg Nelson, giáo viên Tiếng Anh tại Dearborn STEM Academy ở Boston (Mỹ), cho biết khi hỏi học sinh lớp 11 và 12 về lần gần nhất đọc sách vì sở thích, nhiều em nhắc đến Diary of a Wimpy Kid - tác phẩm dành cho trẻ 8-12 tuổi. Không ít học sinh nói lần cuối đọc sách vì sở thích có thể đã diễn ra trước khi các em vào THCS.

Tương tự, bà Shanice Maxwell, giáo viên tại Dearborn, cho rằng nhiều học sinh hiện không còn đủ kiên nhẫn hoặc hứng thú để theo đuổi một tác phẩm dài và khó. Tình trạng này càng rõ ở những học sinh đang có khoảng trống trong quá trình học tập và chưa đạt trình độ đọc tương ứng với lứa tuổi.

Ví dụ, nếu dạy Hamlet cho học sinh lớp 12 nhưng trình độ đọc của các em chỉ tương đương lớp 8, giáo viên phải đồng thời giảng tác phẩm và bù đắp khoảng cách về kỹ năng đọc hiểu. Với giáo viên mới vào nghề, khối lượng công việc này có thể khiến việc lựa chọn một tiểu thuyết hoàn chỉnh trở nên khó khăn.

Điểm số các bài kiểm tra đọc của học sinh Mỹ cũng chưa phục hồi sau khi giảm trong đợt đại dịch Covid-19. Với những học sinh vốn gặp khó khăn về đọc hiểu, một cuốn sách dài và nhiều tầng nghĩa có thể trở thành nhiệm vụ nặng nề. Bởi các em phải dành nhiều thời gian và công sức để theo kịp nội dung.

Việc học sinh rời xa sách in cũng được phản ánh tại nhiều thư viện. Dữ liệu lưu thông của Thư viện Công cộng Boston cho thấy lượng mượn sách in dành cho trẻ em và thanh thiếu niên giảm 11%, từ hơn 1,2 triệu cuốn năm 2019 xuống dưới 1,1 triệu cuốn vào năm 2025.

Sự suy giảm này không đồng nghĩa với việc học sinh hoàn toàn quay lưng với sách. Cùng thời gian, lượng mượn sách điện tử dành cho trẻ em và thanh thiếu niên tại thư viện lại tăng hơn gấp đôi, từ gần 246.000 lượt ở năm 2019 lên 622.000 lượt vào năm 2025.

Học sinh giảm đọc sách giấy, nhưng lượng mượn đọc sách điện tử lại có dấu hiệu tăng. Ảnh: Pexels.

Tìm cách khơi lại đam mê đọc cho học sinh

Sự thay đổi này cho thấy vấn đề có thể không chỉ nằm ở việc học sinh có đọc hay không, mà còn ở cách các em tiếp cận sách. Các thư viện tại Boston đang tìm cách tận dụng những hình thức đọc quen thuộc với thanh thiếu niên, từ sách điện tử đến truyện tranh và tiểu thuyết dành cho độc giả trẻ.

Ông Chris Jacobs, người phụ trách nhóm dịch vụ dành cho thanh thiếu niên của Thư viện Công cộng Boston, cho biết các trung tâm dành cho thanh thiếu niên được xây dựng nhằm thu hút độc giả trẻ thông qua những thể loại gần gũi với các em. Mục tiêu là tạo ra điểm khởi đầu để học sinh tiếp xúc với sách, thay vì yêu cầu các em ngay lập tức chuyển sang những tác phẩm khó.

Dù vậy, việc đọc truyện tranh, sách dành cho thanh thiếu niên hay những văn bản ít thử thách hơn vẫn gây tranh luận. Câu hỏi được đặt ra là liệu những lựa chọn này có thực sự giúp học sinh hình thành thói quen đọc lâu dài, hay chỉ khiến các em tiếp tục ở lại với những văn bản dễ tiếp cận.

Sự suy giảm việc đọc sách ở học sinh cũng liên quan đến cách văn học được giảng dạy trong nhà trường. Trong nhiều năm, việc đọc trọn vẹn một tác phẩm và thảo luận về nó trong lớp từng được xem là một phần quan trọng của giáo dục. Tuy nhiên, điều này ngày càng khó duy trì khi các trường phải dành nhiều thời gian hơn cho việc chuẩn bị các kỳ thi chuẩn hóa.

Ông Robert Comeau, người đã có 20 năm dạy Tiếng Anh, cho rằng những tiểu thuyết dành cho thanh thiếu niên có thể dễ dạy hơn, nhưng đồng thời ít tạo ra thử thách về trí tuệ và ít cơ hội để học sinh tiếp xúc với những vấn đề gây tranh luận.

Những tác phẩm như Inferno của Dante, Hamlet của Shakespeare hay Invisible Man của Ralph Ellison vẫn được ông Comeau sử dụng để đưa học sinh đến những thế giới và cách tư duy mới. Với ông, đọc sách không chỉ là hoàn thành một bài tập mà còn là quá trình khám phá.

Ở cấp quản lý, bà Mary Skipper, Giám đốc Sở Giáo dục Boston, thừa nhận điện thoại thông minh đã ảnh hưởng đến sức bền đọc của học sinh. Tuy nhiên, bà cho rằng văn hóa đại chúng cũng có thể trở thành cầu nối đưa học sinh trở lại với sách.

Bà lấy bộ phim The Odyssey, với sự tham gia của Matt Damon, làm ví dụ. Sau khi xem bộ phim, nhiều học sinh quan tâm hơn đến văn bản có tuổi đời khoảng 2.700 năm này. Bà Skipper nhận định những hiện tượng văn hóa quen thuộc với học sinh có thể được tận dụng để tạo động lực cho các em đọc nhiều hơn và những văn bản dài hơn.

Đây cũng là hướng tiếp cận được các thư viện theo đuổi. Họ bắt đầu từ những gì học sinh yêu thích, sau đó mở rộng dần phạm vi đọc. Một người hâm mộ Dragon Ball hôm nay chưa chắc sẽ trở thành độc giả của Dostoevsky vào ngày mai, nhưng việc đọc truyện tranh hay sách điện tử vẫn có thể tạo ra điểm khởi đầu.