Bạn có thể chuyển sang phiên bản mobile rút gọn của Tri thức trực tuyến nếu mạng chậm. Đóng

TL;DR

Đào tạo người làm sách tham gia công nghiệp văn hóa

TS Vũ Thùy Dương cho biết khoa Xuất bản thiết kế chương trình đào tạo nhằm bồi đắp tri thức nền tảng vững vàng, năng lực số thành thạo, và đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên.

xuất bản ảnh 1

Chỉ thị 04-CT/TW đặt xuất bản vào trục phát triển công nghiệp văn hóa, lấy chuyển đổi số làm trung tâm. Văn hóa đọc đang dịch chuyển từ đọc truyền thống sang đọc số, đặt ra yêu cầu mới cho đào tạo nhân lực xuất bản.

Trong bối cảnh đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản (Luật số 17/2026/QH16) đã được thông qua, có hiệu lực từ tháng 2027, mở ra nhiều yêu cầu mới cho công tác đào tạo.

Nhân dịp 20/11, Tri Thức - Znews trò chuyện với TS Vũ Thùy Dương, Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, về đào tạo biên tập viên trước sự bùng nổ của AI, đạo đức nghề nghiệp trong môi trường số và kỳ vọng vào thế hệ “đại sứ văn hóa đọc”, hiện thực hóa mục tiêu xuất bản số vào năm 2030.

Đào tạo nhân lực cho xuất bản trong thời đại số

- Thưa TS Vũ Thùy Dương, Chỉ thị 04-CT/TW xác định xuất bản là ngành kinh tế-công nghệ phát triển, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị. Với góc nhìn của một nhà giáo trực tiếp đào tạo đội ngũ làm xuất bản, sự thay đổi này đặt ra những yêu cầu mới nào cho công tác đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển xuất bản hiện nay?

- Có thể nói, Chỉ thị 04-CT/TW đã tạo ra một bước ngoặt trong tư duy về xuất bản. Nếu trước đây chúng ta quen quan niệm xuất bản chủ yếu ở góc độ tư tưởng - văn hóa, thì nay Chỉ thị đặt xuất bản vào trục phát triển của công nghiệp văn hóa, với chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo là động lực trung tâm.

Điều này tác động trực tiếp đến đào tạo nguồn nhân lực, bởi người làm xuất bản không còn chỉ là người “giữ bản thảo” hay “biên tập chữ nghĩa”, mà phải trở thành người tổ chức, dẫn dắt và kết nối văn hóa đọc trong môi trường số.

Văn hóa đọc hôm nay không chỉ còn là đọc trên giấy. Độc giả đọc trên điện thoại, trên máy tính bảng, đọc qua các nền tảng số, nghe sách nói, xem sách tương tác. Điều đó đặt ra yêu cầu kép cho đào tạo: một mặt, sinh viên phải nắm vững nền tảng biên tập - xuất bản truyền thống, bởi đó là “gốc” của nghề; mặt khác, phải có năng lực số, hiểu biết về dữ liệu, về nền tảng, về trải nghiệm người dùng.

Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản (Luật số 17/2026/QH16) sẽ có hiệu lực từ tháng 3/2027 đã thể chế hóa rất rõ quan điểm này. Luật xác định hoạt động xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là “ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia”.

Đồng thời, Luật cũng quy định rõ các công đoạn của xuất bản, trong đó có “thiết kế và chế bản” để tạo thành bản mẫu in hoặc tệp xuất bản phẩm điện tử, và khái niệm “xuất bản phẩm điện tử” được mở rộng, bao gồm sách điện tử, sách nói, sách kết hợp văn bản, âm thanh, hình ảnh, video và các yếu tố đa phương tiện. Những quy định này cho thấy hành lang pháp lý đã đi trước một bước, tạo cơ sở để nhà trường thiết kế chương trình đào tạo gắn với thực tiễn chuyển đổi số.

Vì vậy, yêu cầu mới đối với đào tạo không chỉ là dạy kỹ năng biên tập, mà còn phải hình thành năng lực “kiến tạo hệ sinh thái tri thức”: Hiểu về bản quyền số, về dữ liệu, về công nghệ, về thị trường xuất bản điện tử, xuất bản số và quan trọng hơn cả là ý thức trách nhiệm văn hóa trước công chúng độc giả trong môi trường số.

xuất bản ảnh 2

TS Vũ Thùy Dương, Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Ảnh: NVCC.

- Luật Xuất bản sửa đổi 2026 lần đầu tiên quy định cụ thể về “sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm trên không gian mạng” và các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc “lợi dụng trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất bản”. Theo bà, những quy định này đặt ra thách thức gì cho sinh viên ngành xuất bản khi các em phải vừa làm chủ công nghệ, vừa giữ vững đạo đức nghề nghiệp?

- Đây là điểm rất mới và rất đáng chú ý của Luật lần này. Luật đã định nghĩa “sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm trên không gian mạng” là tác phẩm, tài liệu của tổ chức, cá nhân tạo lập có hình thức thể hiện tương tự xuất bản phẩm điện tử để phổ biến đến công chúng mà không thực hiện xuất bản, phát hành, nhập khẩu theo quy định của Luật. Điều này có nghĩa là nhiều sản phẩm số trên mạng mà chúng ta vẫn tưởng là “tự do” nay đã được đặt vào khuôn khổ quản lý nhất định.

Đặc biệt, Luật nghiêm cấm hành vi “lợi dụng trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất bản”. Đây là quy định mang tính cảnh báo rất cao, bởi AI đang xâm nhập vào mọi công đoạn của xuất bản: từ khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, đến phát hành và quảng bá. Nếu không có đạo đức nghề nghiệp, tuân thủ liêm chính học thuật AI có thể trở thành công cụ để tạo ra nội dung sai lệch, xâm phạm bản quyền, hoặc thậm chí là sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm trên không gian mạng mà không qua kiểm duyệt.

Với sinh viên ngành xuất bản, đây là thách thức kép. Thứ nhất, các em phải được trang bị kiến thức pháp luật đầy đủ về những gì được và không được làm với AI trong xuất bản. Thứ hai, các em phải được rèn luyện đạo đức nghề nghiệp để biết “dừng lại” trước những cám dỗ của công nghệ.

Trong chương trình đào tạo, chúng tôi đã đưa vào các học phần về pháp luật xuất bản, đạo đức nghề nghiệp, và đặc biệt là các tình huống thực hành về sử dụng AI có trách nhiệm. Sinh viên không chỉ học cách dùng AI để hỗ trợ biên tập, mà còn học cách kiểm chứng thông tin, đánh giá tính chính xác, và chịu trách nhiệm trước những sản phẩm do AI tạo ra.

Luật cũng quy định về việc nghiêm cấm “đe dọa tính mạng, sức khỏe, uy hiếp tinh thần; xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm hoặc cản trở trái pháp luật hoạt động nghề nghiệp của biên tập viên, người làm công tác xuất bản”. Đây là quy định mang tính bảo vệ rất nhân văn, đồng thời cũng nhắc nhở sinh viên rằng nghề biên tập là nghề chịu áp lực cao, và các em cần được chuẩn bị tâm lý, kỹ năng để làm việc trong môi trường có nhiều áp lực và cạnh tranh.

Kỳ vọng nhiều ở thế hệ sinh viên hôm nay

- Nhà xuất bản theo Luật mới được tổ chức theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Điều này liệu có làm “hẹp” cơ hội nghề nghiệp của sinh viên không, thưa bà? Nhà trường có điều chỉnh gì trong định hướng đào tạo để sinh viên thích ứng với quy định mới này?

- Tôi cho rằng cần nhìn nhận vấn đề một cách tích cực. Luật quy định rõ các cơ quan, tổ chức được thành lập nhà xuất bản, bao gồm bộ, cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương và cấp tỉnh; đơn vị sự nghiệp công lập ở trung ương; hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ ở trung ương trực tiếp sáng tạo tác phẩm, tài liệu khoa học, học thuật; cơ sở giáo dục đại học công lập trực thuộc bộ, cơ quan ngang bộ. Nhà xuất bản tổ chức và hoạt động theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Quy định này không làm hẹp cơ hội nghề nghiệp, mà ngược lại, nó tạo ra một thị trường lao động ổn định và có định hướng rõ ràng hơn. Sinh viên tốt nghiệp có thể làm việc trong các nhà xuất bản, hoặc trong các cơ sở in, cơ sở phát hành, cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành - những lĩnh vực mà Luật cũng đã có quy định riêng. Đặc biệt, Luật mới đã bổ sung khái niệm “cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm” là tổ chức, đơn vị cung cấp nền tảng số để kết nối hoặc hỗ trợ giao dịch giữa cơ sở phát hành, cá nhân kinh doanh xuất bản phẩm với người sử dụng dịch vụ. Đây là một lĩnh vực mới, rất cần nhân lực có hiểu biết về xuất bản và công nghệ.

Về định hướng đào tạo, chúng tôi xác định rõ ba trụ cột: kiến thức nền tảng về xuất bản - in - phát hành; năng lực số và công nghệ; và kỹ năng thích ứng với môi trường pháp lý thay đổi. Sinh viên được học các học phần về tổ chức và hoạt động của nhà xuất bản theo Luật mới, về quản lý nhà nước trong hoạt động xuất bản, về chính sách phát triển hoạt động xuất bản. Các em cũng được thực hành tại các nhà xuất bản, cơ sở in, cơ sở phát hành để hiểu rõ mô hình tổ chức và vận hành thực tế.

Tôi tin rằng, với hành lang pháp lý rõ ràng và định hướng đào tạo phù hợp, sinh viên ngành xuất bản sẽ có nhiều cơ hội việc làm hơn, không chỉ trong khu vực công mà còn trong các lĩnh vực liên quan đến công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và phát triển văn hóa đọc.

- Luật mới có nhiều quy định về chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển hoạt động xuất bản, trong đó có việc “đầu tư phát triển xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào hoạt động xuất bản” và “đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật kiến thức, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ làm công tác xuất bản”. Nhà trường đã tận dụng những chính sách này như thế nào để nâng cao chất lượng đào tạo?

- Điều 7 của Luật là một trong những điều có tác động mạnh mẽ đến công tác đào tạo. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để nhà trường đẩy mạnh hợp tác với các nhà xuất bản, cơ sở in, cơ sở phát hành trong đào tạo.

Chúng tôi đã và đang triển khai các chương trình thực tập, kiến tập gắn với doanh nghiệp; mời chuyên gia từ các nhà xuất bản tham gia giảng dạy; tổ chức các hội thảo, nghiên cứu khoa học về chuyển đổi số, ứng dụng AI trong xuất bản.

Đặc biệt, chúng tôi đang xây dựng một không gian thực hành số - nơi sinh viên có thể trải nghiệm quy trình xuất bản điện tử từ khâu khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, đến phát hành trên nền tảng số. Đây là mô hình đào tạo gắn lý thuyết với thực tiễn, đúng với tinh thần của Luật mới.

Tôi mong rằng, mỗi sinh viên tốt nghiệp ngành xuất bản không chỉ là người làm nghề giỏi, mà còn là người có trách nhiệm với cộng đồng, biết dùng công nghệ để lan tỏa tri thức, để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Ngoài ra, Luật cũng có quy định về “khuyến khích phát triển không gian đọc, thư viện, tủ sách và các mô hình đọc trong cộng đồng, trong cơ quan, tổ chức, đơn vị, nhà trường; ứng dụng công nghệ số phục vụ tiếp cận xuất bản phẩm” - đây cũng là định hướng để nhà trường phát triển các mô hình đọc số, câu lạc bộ viết - đọc, và các hoạt động ngoại khóa gắn với phát triển văn hóa đọc. Sinh viên không chỉ học trong lớp mà còn được tham gia các dự án cộng đồng về văn hóa đọc, từ đó hình thành kỹ năng tổ chức, dẫn dắt và kết nối cộng đồng là những kỹ năng rất cần cho người làm xuất bản trong tương lai.

- Với tư cách là Trưởng khoa Xuất bản, bà kỳ vọng gì ở thế hệ sinh viên, những người tham gia kiến tạo tri thức, “đại sứ văn hóa đọc” trong việc hiện thực hóa mục tiêu xuất bản số vào năm 2045, đặc biệt trong bối cảnh Luật Xuất bản 2026 đã có hiệu lực thi hành?

- Tôi kỳ vọng rất nhiều ở thế hệ sinh viên hôm nay. Họ là những người sinh ra trong thời đại số, có lợi thế về công nghệ, về khả năng tiếp cận thông tin, về tư duy toàn cầu. Nhưng để trở thành những “đại sứ văn hóa đọc” thực sự, các em cần hội tụ ba yếu tố: tri thức nền tảng vững vàng, năng lực số thành thạo, và đạo đức nghề nghiệp trong sáng.

Luật Xuất bản 2026 đã tạo ra một hành lang pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của ngành, với nhiều chính sách ưu đãi, hỗ trợ, và đặc biệt là định hướng phát triển xuất bản điện tử, ứng dụng AI, phát triển văn hóa đọc. Đây là cơ hội lớn để sinh viên phát huy năng lực, sáng tạo và cống hiến.

Tôi mong rằng, mỗi sinh viên tốt nghiệp ngành xuất bản không chỉ là người làm nghề giỏi, mà còn là người có trách nhiệm với cộng đồng, biết dùng công nghệ để lan tỏa tri thức, để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, để đưa xuất bản Việt Nam hội nhập quốc tế. Mục tiêu xuất bản số vào năm 2045 không chỉ là mục tiêu của ngành, mà là mục tiêu của cả thế hệ trẻ, những người sẽ viết tiếp câu chuyện văn hóa đọc Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Nhà trường sẽ tiếp tục đồng hành, đổi mới chương trình đào tạo, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, và tạo mọi điều kiện để sinh viên được học tập, thực hành, và trưởng thành. Tôi tin rằng, với sự chuẩn bị tốt về kiến thức, kỹ năng và đạo đức, các em sẽ là những người kiến tạo nên một nền xuất bản Việt Nam chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại đúng với tinh thần của Luật Xuất bản 2026 và Chỉ thị 04-CT/TW.

Xin trân trọng cảm ơn TS. Vũ Thùy Dương về cuộc trò chuyện ý nghĩa này!

'Hóa ra, nghề làm sách không như tôi nghĩ!'

'Hóa ra, nghề làm sách không như tôi nghĩ!'

0

Sau kỳ kiến tập tại nhà xuất bản, công ty sách, ba cô sinh viên Khoa Xuất bản điện tử, Học viện Báo chí & Tuyên truyền, đã có thêm góc nhìn mới về nghề làm sách.

Lê Huy Hòa (thực hiện)

Bạn có thể quan tâm