Trong làng xuất bản Việt, cái tên Trần Đại Thắng đã trở thành một dấu ấn, một thương hiệu gắn liền với sự tinh tế, cầu toàn và tình yêu mãnh liệt dành cho sách. Ông không chỉ là một họa sĩ thiết kế, một người làm sách tâm huyết, mà còn là một “phù thủy” biến những cuốn sách từ ấn bản vật lý thành những tác phẩm nghệ thuật đầy cảm xúc, xứng đáng để nâng niu, trân trọng qua nhiều thế hệ.
Hành trình của ông là hành trình của một con người âm thầm, bền bỉ, luôn dám đi trên những con đường chưa có dấu chân người, để lại những di sản đẹp cho văn hóa đọc nước nhà.
Từ "vỏ" tới "thân thể" sách
Nếu hỏi điều gì định hình nên con người Trần Đại Thắng hôm nay, có lẽ phải bắt đầu từ một cậu bé say mê sách ở vùng đất Hòa Bình, rồi Hà Nội. Tình yêu ấy thuần khiết và mãnh liệt từ thuở nhỏ, khi cậu bé Thắng có thể bắt xe khách đi 70 cây số một mình về phố sách Tràng Tiền, Hà Nội, chỉ để tìm mua cho bằng được những cuốn sách thời bao cấp quý hiếm.
Đó không phải là sự sưu tầm theo trào lưu, mà là khát khao chiếm lĩnh tri thức, được chạm vào cái đẹp ẩn giấu trong từng trang giấy. Cái “vỏ” - tức bìa sách - đã cuốn hút cậu từ rất sớm, với niềm tin rằng nó phải “nói” được nội dung, phải bay bổng và mời gọi.
Tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, hành trình lập nghiệp của chàng trai trẻ bắt đầu từ vị trí họa sĩ vẽ bìa tại Nhà xuất bản (NXB) Phụ Nữ Việt Nam. Trong một không gian sáng tạo nhỏ bé với diện tích bìa khiêm tốn (13x19 cm), nơi các bậc đàn anh đã “tung hoành”, Thắng tìm cho mình một lối đi riêng: giản dị, tinh tế, nhưng không kém phần táo bạo và hiện đại.
Những bìa sách cho các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Minh Châu hay các danh tác thế giới như Chiến tranh và Hòa bình dần trở nên quen thuộc và được yêu thích.
Ông quan niệm: “Một cái bìa đẹp là cái bìa bắt mắt độc giả, có nhiều người cùng thích dù ở các thời điểm khác nhau”. Nhưng đằng sau sự bắt mắt ấy là một tư duy thấu đáo về sự cân bằng giữa thẩm mỹ, thị trường và cá tính tác giả.
Không dừng lại ở việc “tạo khuôn mặt” cho sách, Trần Đại Thắng nung nấu khát vọng lớn hơn: làm chủ cả “thân thể” cuốn sách. Năm 2004, thương hiệu sách Đông A ra đời, như một tuyên ngôn về một cách làm sách có tâm, có tầm. Ông không chọn lối mòn an toàn, mà liên tục tiên phong với những ý tưởng mới.
 |
| Sách do đơn vị ông Trần Đại Thắng thực hiện được trưng bày tại Không gian Sách - Báo chào mừng Đại hội Đảng XIV. |
Năm 2005, ông gây bất ngờ với ấn bản đặc biệt đầu tiên Văn mới 5 năm đầu thế kỷ - S100 (chỉ 100 bản được đánh số). Điều làm nên giá trị khác biệt không chỉ ở số lượng giới hạn, mà ở tấm lòng của người làm sách. Trần Đại Thắng đã tự mình rong ruổi khắp ba miền, tìm gặp trực tiếp 41 tác giả để xin chữ ký tươi nguyên in lên từng cuốn. Hành trình ấy có khi đưa ông từ Hà Nội vào tận Cà Mau để gặp các văn nhân.
Ông làm điều đó bằng một sự tôn trọng sâu sắc dành cho người sáng tạo và cho chính cuốn sách. Như nhà báo Yên Ba nhận xét đó là lần đầu tiên dòng sách sưu tầm phiên bản đặc biệt được định hình lại tại Việt Nam sau một thời gian dài gián đoạn.
Tư duy “khác đám đông” của Trần Đại Thắng còn thể hiện ở sự nhạy bén và dũng cảm trong chuyển hướng. Khi dòng sách văn học đương đại trong nước bão hòa, ông mạnh dạn tạm dừng thương hiệu “Văn mới” đang rất thành công để chuyển hướng sang mảng sách hình ảnh, bách khoa tri thức, văn học kinh điển và sách thiếu nhi chất lượng cao. Ông không ngần ngại học hỏi từ những nhà xuất bản hàng đầu thế giới tại các hội chợ sách quốc tế, mang về Việt Nam những cuốn sách đẹp ngang tầm, như bộ sách của DK (Anh).
Và rồi, một ý tưởng đẹp đẽ mang tính kế thừa văn hóa đã ra đời: phục hồi “Sách Tết” - một nét đẹp văn hóa đã bị gián đoạn suốt 60 năm (từ 1958). Năm 2019, Sách Tết của Đông A chính thức trở lại, tập hợp tinh hoa văn, thơ, nhạc, họa, như một món quà tinh thần sang trọng đầu năm, nối dài mạch nguồn xưa cũ mà vẫn rất hiện đại.
Đưa làm sách thành nghệ thuật
Nếu giai đoạn đầu, Đông A định vị bằng nội dung hay và hình thức đẹp, thì những năm gần đây, Trần Đại Thắng đã đưa sách lên một tầm cao mới: sách trở thành tác phẩm nghệ thuật thủ công (artist’s book). Đây là một hành trình kỳ công, tốn kém và đầy đam mê.
Năm 2020, Đông A chính thức thành lập Phòng Sách thủ công, mời nghệ nhân Dư Thanh Khiêm - người có 15 năm kinh nghiệm học nghề tại Bỉ - về đào tạo đội ngũ. Từ đây, những kỹ thuật đóng sách tinh xảo của phương Tây như khâu rết (Passé-carton), đóng bìa kiểu Bradel, phong cách Kinh Thánh, in Letter Press (in lún)… được du nhập và làm chủ.
    |
Ông Trần Đại Thắng và một số khâu làm sách thủ công. Ảnh: Phương Lâm |
Nhưng điều làm nên linh hồn riêng của Đông A là sự kết hợp hài hòa Đông - Tây. Trần Đại Thắng kiên trì đưa bản sắc Việt vào từng “tác phẩm” của mình: sử dụng chất liệu giấy dó truyền thống Bắc Ninh cho Số đỏ và Truyện Kiều; áp dụng sơn mài trong các ấn bản Gatsby vĩ đại, Napoléon; đưa họa tiết rồng, phượng, hoa văn Đông Sơn lên bìa sách Việt Nam sử lược, Lịch sử Việt Nam bằng hình…
Mỗi cuốn sách S100 ra đời là kết quả của hàng trăm giờ lao động thủ công tỉ mỉ, của những chuyến đi dài ngày tìm kiếm nguyên liệu, học hỏi kỹ thuật từ các nghệ nhân hàng đầu châu Âu. Chúng không chỉ để đọc, mà còn để ngắm nhìn, sờ chạm, cảm nhận và lưu giữ như một báu vật. Quan điểm của ông về giá trị sách rất rõ ràng: “So với một món đồ hàng hiệu, ta nên mong sách xa xỉ hơn nữa”. Bởi sự xa xỉ ở đây là xa xỉ của tri thức, của cái đẹp được nâng niu, của tình yêu văn hóa.
Thành quả xứng đáng đã đến. Đầu năm 2024, lần đầu tiên Đông A mang sách thủ công “made in Việt Nam” tham dự Hội chợ Nghệ thuật Sách Quốc tế CODEX tại Mỹ - sân chơi của những nghệ nhân làm sách hàng đầu thế giới. Các ấn bản của Đông A nhận được sự đón nhận nồng nhiệt, bán hết ngay tại hội chợ, mở ra cánh cửa đưa sách Việt ra thế giới. Điều đó chứng minh tầm nhìn và nỗ lực không mệt mỏi của người dẫn đầu là hoàn toàn đúng đắn.
Lan tỏa tình yêu lịch sử, văn hóa
Trần Đại Thắng không chỉ làm sách đẹp, ông còn dùng sách như một phương tiện để lan tỏa tình yêu lịch sử, văn hóa dân tộc. Dự án đồ sộ Lịch sử Việt Nam bằng hình là minh chứng rõ nhất.
Ấp ủ từ năm 2007 sau chuyến đi Frankfurt, phải mất 17 năm kiên trì thực hiện, cuốn sách dày 660 trang với gần 2000 minh họa mới chính thức ra mắt. Ông đã tự mình đi qua hơn 100 bảo tàng, di tích trong và ngoài nước, từ Pháp, Bỉ, Nhật Bản đến khắp các vùng miền Việt Nam, để chụp lại 80% số ảnh trong sách.
Công trình này không chỉ là sự kết tinh tri thức sử học được hiệu đính cẩn trọng bởi các chuyên gia đầu ngành, mà còn là một nỗ lực phi thường trong việc kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ hình ảnh trực quan, sinh động, nhằm khơi gợi hứng thú cho người đọc trẻ.
Ông cũng dành sự quan tâm đặc biệt để tôn vinh các danh tác Việt Nam qua tủ sách “Văn chương & Mỹ thuật”, kết hợp tác phẩm của Nam Cao, Thạch Lam, Kim Lân… với minh họa của các họa sĩ đương đại tên tuổi như Thành Chương, Đặng Xuân Hòa, Đào Hải Phong. Mỗi cuốn sách như vậy là một sự diễn giải mới, làm sống dậy giá trị vượt thời gian của văn chương Việt.
Trong mắt nhiều người lần đầu gặp, Trần Đại Thắng có vẻ là người trầm tính, ít nói, thậm chí hơi lúng túng trong giao tiếp. Nhưng như lời người anh, người bạn vong niên - nhà văn Hồ Anh Thái - viết trong Lời bạt cho tập tự truyện sắp ra mắt của ông: “Thì ra sự lúng túng tìm lời lẽ chỉ là khi đối thoại, Thắng không hề là người khép kín, và dồn nén bên trong là một người dùng chữ linh hoạt, sinh động, rất dí dỏm, thậm chí hài hước”.
Đó là một cá tính tiềm ẩn. Con người ấy, trong công việc, sẵn sàng tranh luận đến cùng để bảo vệ ý tưởng nghệ thuật của mình. Nhưng trong đời sống, lại là một người bạn hào phóng, trọng tình nghĩa. Ông sẵn sàng nhượng lại chiếc xe yêu quý cho bạn bè với giá “anh em”, luôn chu đáo săn đón mỗi khi bạn ra vào Sài Gòn. Trái tim ông cũng rộng mở với cộng đồng, thường xuyên ủng hộ sách cho các thư viện trường học vùng khó, tặng xe đạp cho học sinh nghèo.
Tầm nhìn của ông không bó hẹp trong việc kinh doanh sách. Ông từng ấp ủ và thực hiện dự án “Tầng Ba” - một không gian gallery đồng hành, hỗ trợ các họa sĩ trẻ đương đại đầy tâm huyết, giữa lúc thị trường mỹ thuật còn nhiều bấp bênh. Ông muốn tạo ra một cơ chế mới, nơi nghệ sĩ có thể yên tâm sáng tạo, như cách người em trai Theodorus đã luôn ở bên và hỗ trợ danh họa Van Gogh. Dù dự án gặp nhiều thách thức, nó cho thấy một Trần Đại Thắng không ngừng nghĩ về những giá trị dài hạn cho cộng đồng nghệ thuật.
Hành trình hơn 20 năm của Trần Đại Thắng là một bài ca thầm lặng về tình yêu sách. Từ một họa sĩ vẽ bìa, ông trở thành người kiến tạo cả một hệ sinh thái sách đẹp, sách nghệ thuật tại Việt Nam. Ông đã nâng tầm thú chơi sách, biến nó từ sở thích cá nhân thành một phần của văn hóa thưởng thức tinh tế. Ông chứng minh rằng, trong kỷ nguyên số, sách giấy vẫn có một đời sống mãnh liệt và sang trọng nếu nó thực sự là một tác phẩm của trí tuệ, tâm huyết và cái đẹp.
 |
| Sách Lịch sử Việt Nam bằng hình do Đông A thực hiên. Ảnh: Mon Books. |
Những cuốn sách S100, những bộ sách Tết, công trình Lịch sử Việt Nam bằng hình, và giờ đây là tập tự truyện sắp ra mắt - nơi ông tự vẽ chân dung mình bằng chữ nghĩa - tất cả đều là những viên gạch trong lâu đài di sản mà ông đang xây đắp. Trần Đại Thắng đã, đang và sẽ mãi là một “người mê sách” hiếm hoi, dùng cả cuộc đời để đánh cược, để đam mê và để cống hiến cho một nền văn hóa đọc tinh tế hơn, đẹp đẽ hơn.
Trong mắt đồng nghiệp và bạn đọc, ông mãi là người thợ thủ công tài hoa, người nghệ sĩ kiên định, và trên hết, là một người truyền lửa - thổi hồn cái đẹp vào từng trang sách, để chúng sống mãi với thời gian.
