Cốc chè đỗ đen khao… thi đỗ

Năm 1988, học lớp mười hai, tôi chơi khá thân với Thuận đầu to. Bố nó là phó giám đốc xí nghiệp cơ giới 12 tỉnh Hà Sơn Bình, nhà trong khu tập thể cạnh ngã ba Ủy ban thị xã. Tôi hay lên đấy chơi. Thuận quen nhiều công nhân Sông Đà, nên có lần tôi nhờ mua thuốc nổ TNT.

Đem về nhà, tôi lên phòng chốt cửa để chế mìn. Hạt thuốc nổ như mày ngô. Tôi nhét kíp vào giữa ống bơ sữa ông Thọ rồi dùng đũa cả lèn chặt thuốc vào. Xong tôi cầm ra bờ sông Đà đốt dây cháy chậm, ném xuống sông. Tôi để dây cháy hơi dài, mìn chìm mấy chục giây mới nổ. Nước chảy xiết nên cũng chỉ nổi được mấy con cá trôi bằng ba đốt ngón tay.

Hôm sắp tốt nghiệp cấp ba, lên nhà Thuận, thấy nó đang lúi húi cầm tờ đơn, điền thông tin thi đại học. Tò mò, tôi xem tờ đăng ký cùng bản danh sách các trường. Đọc danh sách: Bách khoa, Tổng hợp, Kinh tế, Xây dựng, Kiến trúc, Giao thông… xét học lực của mình, tôi thấy khó có khả năng vào được trường nào.

Bất chợt, mắt tôi dừng lại ở dòng đại học Mỹ thuật Công nghiệp, trường chị Vân đã học, tuyển sáu mươi chỉ tiêu, con số gấp ba lần trường đại học Mỹ thuật Yết Kiêu. Theo lời chỉ dẫn của Thuận, tôi chạy ngay ra bưu điện mua một tờ đơn về điền.

Về nhà, tôi lấy cuốn Bước đầu học vẽ của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ để luyện tập. Dù là tài liệu quan trọng về hình họa và phương pháp giáo dục mỹ thuật, sách lại khá nặng về lý thuyết, nên việc áp dụng vào thực hành không hề đơn giản.

Cổng trường đại học Mỹ thuật công nghiệp ảnh, năm 1989. Ảnh trong sách Tôi kể - Tất cả đều từ sách.

Tôi nghỉ hè vào đầu tháng 6, thì đến gần giữa tháng 7, các trường đại học tổ chức thi đợt hai. Chị Vân đón tôi về Hà Nội. Chị gửi tôi đến ở nhà anh Phúc, một người bà con họ hàng xa. Lẽ ra anh phải gọi tôi bằng cậu, nhưng vì tuổi tác chênh lệch và họ hàng cũng không gần, nên nhất trí đổi lại tôi gọi bằng anh cho tiện xưng hô.

Anh Phúc là huấn luyện viên thể dục, được phân một căn hộ rộng rãi trong khu tập thể của trung tâm thể dục thể thao Quần Ngựa. Anh Phúc sắp xếp cho tôi một khoảng trống trong phòng học bên cạnh phòng khách, nơi anh thường giảng lý thuyết cho các học viên năng khiếu thể dục thể thao, để tôi có không gian vẽ hình họa và trang trí.

Còn mẫu, anh bắt học trò của mình cởi trần cho tôi vẽ. Tôi nhớ, thằng Hiền cơ bắp, sáu múi, kiện tướng môn thể dục dụng cụ, ngồi mẫu không quen, mỏi dừ người, khó chịu lắm mà không dám ho he nửa lời.

Thời gian chỉ vỏn vẹn hơn một tháng, quá gấp gáp. Bạn cũ, quen biết ai, chị Vân đều hỏi nhờ đến luyện thi cho tôi. Ban đầu, anh Sự, chồng chị Thanh dạy tôi. Sau đấy, chị gặp lại một người bạn cũ là anh Ngô Bá Thảo. Anh Thảo từng học hệ trung cấp trường cao đẳng Mỹ thuật Công nghiệp, cùng lứa với chị. Anh vẽ giỏi, hình họa cực chắc tay, nhưng đã gác lại để lên đường nhập ngũ. Lần này, đúng đợt anh ra quân, về Hà Nội thi lại vào trường, học tiếp những năm còn dang dở.

Anh Thảo dạy tôi được khoảng hai tuần thì đến kỳ thi.

Kỳ thi diễn ra trong ba ngày, ngày đầu thi hình họa, ngày hai trang trí, ngày cuối thi toán văn. Hồi đó trường xếp các thí sinh vào phòng thi theo vần. Tôi và anh Thảo cùng vần T nên cùng phòng.

Hôm thi hình họa, anh bảo tôi chọn chỗ đứng đằng sau. Mẫu ngồi xong xuôi, tôi vừa nhìn mẫu, vừa ngó sang bài anh để bắt chước vẽ theo. Mấy đứa bên cạnh thấy thế cũng xếp giá lùi ra sau, chép theo bài anh Thảo.

Khi bắt đầu thi, phòng xảy ra một chuyện khá ly kỳ. Giám thị lên bảng ghi đề “Vẽ một người mẫu nam mặc quần đùi”, xếp mẫu rồi ra ngoài. Bất ngờ, có nữ thí sinh trèo lên nghịch ngợm thêm chữ “không” vào trước cụm “mặc quần đùi”. Việc ấy bị phát hiện, giám thị mời thí sinh này ra ngoài lập biên bản. Thi xong, tôi mới biết thí sinh ấy tên là Từ Phương Thảo, cháu cụ Từ Giấy. Phải hai năm sau, Thảo mới được thi lại vào trường và đỗ á khoa.

Đến môn thi trang trí thì tôi cảm thấy đỡ lo. Ít ra, tôi cũng đã nắm những khái niệm cơ bản của màu sắc, nên tự tin hơn so với thi hình họa.

Ngày thứ ba thi văn toán. Khi còn học ở trường Công nghiệp B, điểm văn của tôi hiếm hoi vượt quá con số năm. Tối hôm trước ngày thi, tôi quyết định chỉ ôn đúng một bài. Được ăn cả, ngã về không. Tôi nhớ mang máng đề thi có ba câu. Câu thứ ba là câu chính, yêu cầu phân tích vẻ đẹp của hình tượng người lính trong bài thơ Đồng chí của Chính Hữu.

Tôi mừng như bắt được vàng, vì trúng tủ, văn chương chữ nghĩa cứ thế được tuôn ra ào ào. Tôi mang theo tâm trạng hưng phấn bước vào giờ thi toán. May mắn một lần nữa đứng về phía tôi. Ngồi cạnh tôi là thằng Tháo, học trường chuyên Hà Nội - Amsterdam. Với nó, mấy dạng đề này quá đơn giản. Nó làm xong rất nhanh, thấy tôi loay hoay, nó thoải mái đưa bài cho chép.

Xong ba ngày thi, anh Phúc, chị Vân đón tôi ra quán nước ven hồ trên Đê La Thành, gần cổng trường, khao một cốc chè đỗ đen. Anh Phúc mong tôi đỗ, nhưng lại hoài nghi về khả năng của tôi. Anh nói: “Nếu Thắng mà đỗ thì anh khao chè cả tháng”.

Chẳng ngờ khi có kết quả, tôi đỗ á khoa, đứng thứ hai toàn khóa. Điểm văn lẹt đẹt kinh niên nhờ trúng tủ Chính Hữu mà làm một cú đại nhảy vọt lên con số tám kỷ lục. Tôi xếp trên cả anh Thảo, thằng Tháo và được nhận học bổng toàn phần mỗi tháng 22.000 đồng. Năm 1989, cơm nội trú bốn trăm đồng một suất, số tiền học bổng coi như gần đủ cho sinh viên ăn cơm tập thể một tháng.

Từ đây, đời tôi chính thức bước sang chương mới. Cậu bé miền núi tỉnh lẻ bắt đầu làm quen với những thử thách lớn hơn, vừa bỡ ngỡ, vừa háo hức.