Người lắng nghe được là người áp chế được kẻ khác.

-Clerks, 1994-

Sự dồn nén

Sự xuất hiện của bộ phim độc lập có kinh phí thấp về hai nhân viên cửa hàng tiện lợi kết hợp với những lời thoại phân tích tâm lý, cho thấy rằng các vấn đề dồn nén tâm lý đã đi vào dòng chảy văn hóa. Thử tìm kiếm cụm từ “bị dồn nén” trên Internet, bạn sẽ thấy nó vô cùng phổ biến, với người Mỹ, phụ nữ phương Tây, những người theo đạo Cơ đốc giáo, cho đến người Nhật, người Ireland.

Khái niệm dồn nén tính dục vốn quen thuộc với hầu hết chúng ta, và là chủ đề lặp đi lặp lại của trong các bộ phim Hollywood, từ Splendor in the Grass (1961) đến American Beauty (1999).

Hầu hết mọi người chỉ nghĩ về sự dồn nén liên quan đến các vấn đề về tính dục, phần lớn là do tầm quan trọng của tính dục trong tư tưởng của Freud, cách nó được thể hiện trong các cuộc công kích nhằm vào những cấm kị tính dục lâu đời ở thế kỉ XX.

Mặc dù chứng quên do dồn nén (repressed memory - theo giả thuyết) có thể phát triển do nhiều loại chấn thương khác nhau, nhưng trong tâm lý đám đông, hội chứng này thường liên quan đến việc bị lạm dụng tình dục thời thơ ấu. Hãy thử hỏi bất cứ ai mắc hội chứng dồn nén kí ức xem, câu trả lời của họ rất có thể sẽ liên quan đến vấn đề tính dục.

Tuy nhiên, sự dồn nén có thể giải thích một phạm vi trải nghiệm lớn hơn nhiều. Hầu hết mọi cảm giác đau đớn cùng cực có thể bị dồn nén từ phần ý thức vào phần vô thức, như cảm giác tức giận, tội lỗi hoặc buồn khổ. Sự dồn nén là cơ chế phòng vệ đầu tiên, chính Sigmund Freud đã phát hiện ra trong giai đoạn đầu sự nghiệp của mình. Đấy là khi ông bỏ qua vấn đề thôi miên và nhận thấy rằng có một sức mạnh tinh thần ngăn cản con người nhận thức về những xung động hay ý tưởng không thể chấp nhận được, bằng cách đẩy những cảm giác đau đớn đó ra khỏi ý thức.

Dồn nén sẽ chuyển cơn tức giận sang một trạng thái khác. Ảnh: Psychology Today.

Trong một bài báo viết về sự dồn nén, Freud đã mô tả khái niệm này: “Bản chất của sự dồn nén chỉ đơn giản là khi bạn quay lưng với một thứ gì đó và giữ nó ở một khoảng cách với ý thức.” “Thứ gì đó” ở đây có thể coi như một cảm xúc hoặc năng lượng thôi thúc khiến bạn không thể chấp nhận được, nó có thể là một nhận thức về thực tế mà chính bạn không muốn thừa nhận.

Trong khi Freud cho rằng động cơ của việc dồn nén cảm xúc đa phần là để trốn tránh xung đột - chẳng hạn như giữa ham muốn tính dục và đạo đức trong mỗi người. Tôi thấy rằng thật sự hữu ích hơn khi nhớ công thức của Donald Meltzer (Chương 1), rằng tất cả các biện pháp phòng vệ (bao gồm cả phản ứng) về cơ bản là dối trá, đó chỉ là cách mà chúng ta tự nhủ với mình khi muốn trốn tránh nỗi đau.

Vì vậy, khi chúng ta kìm nén một điều gì đó (tức là giữ nó ở một khoảng cách với ý thức), đó là bởi vì chúng ta đang cố gắng né tránh nỗi đau.

Trong những năm đầu, Freud đã sử dụng các thuật ngữ phòng vệ hay dồn nén thay thế cho nhau. Đôi khi ông ấy nói về sự dồn nén như một cơ chế phòng vệ riêng biệt. Còn với các nhà tâm lý trị liệu khác, nó dường như là một nguyên tắc cơ bản, nền tảng cho mọi cơ chế phòng vệ: Bất cứ thứ gì đã đi vào địa hạt của vô thức đều được ngăn chặn khỏi ý thức. Ở đây, tôi muốn nói đến một vấn đề nữa của chương này, đó là sự phủ nhận - một trong những cơ chế phòng vệ chính, theo nghĩa nào đó, cũng phụ thuộc vào sự dồn nén.

Freud đã nói rõ ràng rằng sự dồn nén không chỉ xảy ra một lần, đó là một quá trình tiêu hao năng lượng tinh thần liên tục để giữ cho đối tượng bị dồn nén không thể trỗi dậy. Nói cách khác, chúng ta có xu hướng tìm nhiều cách để dồn nén cảm xúc, khiến chúng không thể thoát ra khỏi vực thẳm nội tâm. Học cách nhận biết các dấu hiệu tinh thần nỗ lực dồn nén cảm xúc là một trong những cách giúp bạn hiểu cách hoạt động của các cơ chế phòng vệ. Tôi sẽ nói kĩ hơn về vấn đề này, đặc biệt là trong Phần III.

Bất cứ ai từng thực hành hoặc trải qua liệu pháp tâm động học đều coi việc dồn nén cảm xúc như một thực tế được chấp nhận trong đời sống. Tuy nhiên, có nhiều nhà khoa học và chuyên gia sức khỏe tâm thần trong các lĩnh vực khác sẽ không tán đồng về sự tồn tại của nó. Hầu hết các cuốn sách self-help (sách tự lực) đều không đề cập đến sự dồn nén hoặc vô thức. Trong những tác phẩm đó, sự phát triển tâm lý dường như chủ yếu tập trung vào hành vi và các khuôn mẫu lí trí, nắm vững các kĩ thuật nhận thức - hành vi mới và lặp lại các khẳng định.

Theo quan điểm của tôi, nếu bạn không hiểu cơ chế hoạt động của sự dồn nén, thì bạn khó có thể lớn mạnh và trưởng thành, bởi lẽ bạn không dễ dàng kết nối với tổn thương đang giày vò chính bạn. Ngay cả khi bạn có thể vượt qua một số tâm cảm hay khuôn mẫu lí trí, bạn cũng có thể tạo ra một cách dồn nén không thích hợp khác nhằm ngăn chặn sự dồn nén bên trong.

Freud luôn nhấn mạnh rằng chất liệu làm nên vô thức là thứ “không thể phá hủy”. Chỉ vì bạn không thể ý thức được mức độ tức giận của mình với bố, điều đó cũng không có nghĩa là cơn giận đã biến mất. Nó chắc chắn sẽ âm ỉ tồn tại, nó được che đậy bằng những lời châm biếm hay câu đùa tếu táo nào đó.