Cầu Mống 130 tuổi bên cầu đi bộ vừa hợp long ở TP.HCM

Ngày 21/10, cầu đi bộ hình lá dừa nước bắc qua sông Sài Gòn, dài 720 m chính thức hợp long, nối hai bờ phường Sài Gòn và phường An Khánh. Trong khi dự án chuẩn bị hoàn thiện, TP.HCM vốn đã sở hữu một cây cầu đi bộ mang giá trị lịch sử lâu đời mang tên cầu Mống.

Chiếc cầu đi bộ mới cách cầu Mống chỉ hơn 1 km, cả hai được xây dựng cách nhau hơn 130 năm. Quá trình hình thành của những cây cầu lịch sử này cho thấy tính chất "đô thị kênh rạch" đặc trưng của TP.HCM và được ghi lại trong nhiều tác phẩm của TS Nguyễn Đức Hiệp, nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến hay Võ Thị Mai Chi.

Cùng "cha đẻ" với Tháp Eiffel ở Pháp

Theo quyển Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn - Chợ Lớn xưa và nay, cầu Mống do công ty Levallois-Perretxây dựng giai đoạn 1893-1894. Đây là một trong những cây cầu cổ nhất còn giữ được kết cấu nguyên bản tại TP.HCM.

Công trình có kết cấu vòm thép mạ màu xanh ngọc lục bảo, uốn cong qua lòng kênh Bến Nghé nối liền phường Sài Gòn cùng phường Xóm Chiếu.

Cầu dài 128 m, rộng 5,2 m với lề bộ hành rộng 0,5 m. Ban đầu, cây cầu phục vụ cho cả người đi bộ cùng phương tiện cơ giới nhẹ lưu thông giữa trung tâm Sài Gòn với khu vực Khánh Hội.

Trong sách, TS Nguyễn Đức Hiệp đánh giá: "Hiện nay, cầu Mống được bảo tồn làm đẹp thành cầu đi bộ, công trình di sản duy nhất còn lại của công ty Eiffel ở Sài Gòn. Cầu Mống dài 371m với vòng cung thép và các cột đèn cổ điển thời Pháp thuộc bắc ngang qua kênh Tàu Hủ nối quận 1 (nay là phường Sài Gòn - PV) với Khánh Hội ở vị trí rất đẹp nên trở thành điểm chụp ảnh cưới và thưởng lãm cảnh quan sông nước thành phố".

Sách Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn - Chợ Lớn xưa và nay của TS Nguyễn Đức Hiệp, Tim Doling, Võ Chi Mai. Ảnh: NXB Tổng hợp TP.HCM.

Về đơn vị đầu tư và thi công, cầu Mống được hãng vận tải hàng hải Messageries Maritimes (Tổng công ty vận tải Hoàng đế, đơn vị sở hữu Bến Nhà Rồng trong giai đoạn đó) của Pháp đầu tư xây dựng nhằm kết nối thương cảng Khánh Hội với khu vực trung tâm Sài Gòn - TP.HCM. Công trình do công ty của kỹ sư Gustave Eiffel - người sau này xây dựng tháp Eiffel nổi tiếng tại Paris - đảm nhiệm thi công

Trong sách Theo dấu thời gian, tác giả Võ Thị Mai Chi cho biết cầu có tên tiếng Pháp Pont des Messageries Maritimes (tạm dịch: cầu Vận tải Hải dương), người dân thường gọi cầu Mống vì hình dáng uốn cong như cầu vồng bắc qua sông. Các tài liệu ghi chép về giả thuyết tên gọi xuất phát từ phần trụ móng mà cây cầu này là công trình duy nhất được xây dựng tại Sài Gòn - TP.HCM giai đoạn đó.

Trải qua hơn 130 năm tồn tại, cầu Mống nhiều lần được trùng tu để bảo tồn nguyên trạng các giá trị kiến trúc.

Năm 2005, khi thi công đại lộ Đông - Tây và đường hầm sông Sài Gòn, cây cầu từng được tháo dỡ rồi ghép lại, gia cố thêm móng và sơn màu xanh lục bảo như ngày nay. Trước đó, cầu chỉ có màu đen của thép.

Mảnh ghép tiếp theo cho đô thị kênh rạch TP.HCM

Cầu đi bộ lá dừa nước 3.400 tấn cùng cầu Mống hơn 130 năm tuổi cách nhau chỉ khoảng hơn 1 km. Cả hai đóng góp vào sự phong phú cho dải "cánh cung vàng" của TP.HCM.

"Cánh cung vàng" là thuật ngữ mà nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến sử dụng trong sách Kiến trúc Pháp - Đông Dương, Dấu tích “Sài Gòn - Hòn ngọc Viễn Đông”. Đó là khu vực kéo dài dọc bờ sông Sài Gòn, từ Bến Nhà Rồng, cột cờ Thủ Ngữ, đường Tôn Đức Thắng đến khu vực Ba Son.

Ông kể từ thập niên 1860, chính quyền thời bấy giờ đã nhanh chóng cải biến khu vực bờ sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé thành tuyến liên kết thương mại - hàng hải. Việc xây dựng cầu Mống cuối thế kỷ XIX giúp kết nối hai bờ rạch Bến Nghé, kích hoạt làn sóng đô thị hóa lan dọc bờ kênh.

Cầu đi bộ hình lá dừa nước băng qua "cánh cung vàng" di sản trước khi hợp long. Ảnh: Quỳnh Danh.

Sự xuất hiện của cầu Mống khi đó đã thúc đẩy hình thành trục tài chính sầm uất với các trụ sở ngân hàng lớn ngay trước chân cầu. Ở đoạn cong phía bắc, nhà máy Ba Son suốt 160 năm cũng như một nhân chứng của công nghiệp hàng hải, hoàn thiện dải không gian thương cảng - kỹ nghệ hướng biển.

Ông Tiến đánh giá: "Cảnh quan Thủ Thiêm đang thay đổi vùn vụt, mọc lên nhiều nhà chọc trời. Thành phố có thêm cầu Thủ Thiêm (2007), đường hầm Thủ Thiêm (2011), cầu Ba Son (2022) và sẽ còn nhiều cây cầu hiện đại nối hai bờ sông Sài Gòn. Hai bờ sông và bến tàu của Sài Gòn tiếp tục là cánh cung vàng, góp phần quan trọng làm nên sức bật của một thành phố năng động, luôn hướng ra biển".

Đến năm nay, cầu đi bộ bắc qua sông Sài Gòn tiếp tục được phát triển như một công trình tiếp tục làm nên sự năng động của TP.HCM. Sau hợp long, đơn vị thi công cho biết sẽ đẩy nhanh tiến độ, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật đề ra và đặc biệt là tính thẩm mỹ cao của công trình biểu tượng này để góp thêm một không gian công cộng đẹp và giàu sức sống cho thành phố.