Đi hết đường Nguyễn Thị Minh Khai, gặp cả TP.HCM tri thức - văn hóa

“Đường Nguyễn Thị Minh Khai thuộc về khu vực trung tâm của Sài Gòn - Gia Định xưa và TP.HCM nay, nơi có hàm lượng văn hóa và nhiều di tích. Nó gắn liền mật thiết với xuất bản, với sách và cả báo chí, tạo nên một khu vực đô hội mà từ lâu độc giả đã định vị là nơi tìm đến tri thức”, ông Trần Đình Ba - Phó giám đốc, Phó tổng biên tập Nhà xuất bản (NXB) Tổng hợp TP.HCM chia sẻ với Tri Thức - Znews.

Trong căn phòng làm việc tại số 62 đường Nguyễn Thị Minh Khai, nơi NXB đã hoạt động suốt gần nửa thế kỷ, ông Ba nhìn ra hàng cây dầu cổ thụ, nơi chứng kiến sự thăng trầm của một "phố sách" tự thân, một không gian văn hóa đã định vị sâu sắc trong lòng độc giả phương Nam.

Trải dài gần 4 km từ khu vực cầu Thị Nghè đến ngã sáu Cộng Hòa, trục lộ này hiện vẫn duy trì vị thế là "đường sách" sầm uất bậc nhất với ít nhất 12 nhà sách đang mở cửa phục vụ. Nổi bật là những không gian trải nghiệm như Hải An, hay các đơn vị "lão làng" như NXB Tổng hợp TP.HCM, nhà sách Văn Lang và Hương Trang, Thời Đại…

Không chỉ vậy, con đường này còn là “bảo tàng” với các di tích văn hóa - lịch sử như trường THPT Lê Quý Đôn lâu đời, mộ cổ họ Lâm trong công viên Tao Đàn, giáp ranh Thảo Cầm Viên và Dinh Độc Lập, nối tiếp dòng chảy di sản từ khi là đường Thiên Lý được khai phá vào năm 1748.

12 nhà sách trên một con đường

Nếu bắt đầu từ đầu đường, độc giả sẽ bắt gặp một "hệ sinh thái sách" hiếm có giữa trung tâm TP.HCM. Trên gần 4 km, 12 nhà sách với nhiều mô hình khác nhau vẫn đang hiện diện, từ những thương hiệu lâu đời của thế hệ làm sách tư nhân đầu tiên đến các không gian văn hóa mới dành cho giới trẻ.

Điểm dừng chân đầu tiên là nhà sách Thái Sơn. Đơn vị này đã linh hoạt thích ứng với thị trường khi dành một phần mặt bằng phía trước cho hoạt động kinh doanh khác, trong khi bên trong vẫn duy trì các dòng sách lịch sử, phong thủy và tôn giáo.

Ngay sát đó là nhà sách Hải An - một gương mặt mới xuất hiện từ năm 2020 nhưng nhanh chóng trở thành điểm hẹn của nhiều bạn trẻ. Không gian 5 tầng được chia thành nhiều khu vực, từ sách, văn phòng phẩm đến họa cụ, kết hợp gallery, workshop và các hoạt động nghệ thuật.

Nhà sách Hải An là điểm đến thu hút giới trẻ và các gia đình có con nhỏ, nhất là trong dịp hè.

Đại diện Hải An cho biết việc lựa chọn hiện diện trên đường Nguyễn Thị Minh Khai không chỉ xuất phát từ vị trí thuận lợi mà còn vì mong muốn tiếp nối truyền thống văn hóa đọc của tuyến đường. "Chúng tôi muốn tạo ra một không gian đa chức năng, vừa bắt kịp xu hướng, vừa khuyến khích mọi người sống chậm lại và nán ở lâu hơn với sách", đại diện đơn vị chia sẻ.

Đi tiếp không xa là nhà sách Hồng Ân, gắn với ông Nguyễn Đình Sơn - một trong những gương mặt được giới làm sách nhắc đến trong nhóm "Đại - Cứ - Hòa - Sơn". Từng nổi tiếng với sách giáo khoa và sách tham khảo, Hồng Ân là một trong những thương hiệu góp phần định hình thị trường sách tư nhân tại TP.HCM.

Cạnh đó là nhà sách Văn Lang, tiền thân là cơ sở Minh Trí, do ông Vũ Đình Hòa sáng lập. Suốt nhiều thập kỷ, đơn vị này theo đuổi dòng sách tổng hợp và vẫn duy trì hoạt động trên chính cung đường đã gắn bó từ những ngày đầu.

Ông Trần Đình Ba cho biết Nguyễn Thị Minh Khai là trục đường trung tâm của Sài Gòn - Gia Định xưa lẫn TP.HCM ngày nay.

Ở số 62 Nguyễn Thị Minh Khai là Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM cùng nhà sách trực thuộc. Đơn vị đã đặt trụ sở tại đây từ tháng 9/1977, hai năm sau ngày đất nước thống nhất.

Ông Trần Đình Ba, Phó giám đốc - Phó tổng biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM, cho biết việc chọn vị trí này xuất phát từ lợi thế kết nối với tác giả, cơ quan, đơn vị cũng như thuận tiện cho hoạt động biên tập, in ấn và phát hành. Theo ông, việc nhiều nhà sách cùng hiện diện trên tuyến đường đã hình thành một "đường sách trải dài", giúp độc giả dễ dàng tìm kiếm những đầu sách mới.

Rời Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM, người đọc tiếp tục bắt gặp nhà sách Thời Đại của ông Lê Nguyên Đại - địa chỉ quen thuộc với những độc giả yêu thích triết học, lịch sử, khảo cứu và các tác phẩm kinh điển. Không xa là Hương Trang, thương hiệu nhiều năm theo đuổi dòng sách Phật giáo, thực dưỡng và tâm linh.

Hệ thống nhà sách trên đường Nguyễn Thị Minh Khai góp phần làm phong phú nền xuất bản TP.HCM.

Theo đại diện Hương Trang, từ một sạp sách nhỏ trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, đơn vị dần mở rộng quy mô để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của độc giả. Trong khi đó, nhà sách 270 Nguyễn Thị Minh Khai vẫn duy trì các dòng truyện tranh, văn học và lịch.

Những hiệu sách như Quang Huy hay cửa hàng sách 470 lại giữ một màu sắc khác. Đây là hai trong số ít địa chỉ còn kinh doanh sách cũ trên tuyến đường, nơi độc giả vẫn có thể tìm thấy những ấn bản đã phát hành từ nhiều thập kỷ trước.

Khép lại hành trình là nhà sách Minh Khai với diện tích khoảng 1.200 m2, hoạt động từ năm 1998, cung cấp hàng chục nghìn đầu sách trong và ngoài nước. Cách đó không xa, nhà sách Kinh tế tiếp tục phục vụ nhóm độc giả chuyên ngành với các đầu sách về tài chính, quản trị và kinh doanh.

Giới xuất bản thường nói về tứ đại gia ngành sách gồm Đại - Cứ - Hòa - Sơn là những người làm sách lớn ở TP.HCM những năm 1980-2000.

Thời hoàng kim ngành nhà sách TP.HCM

Ký ức về đường Nguyễn Thị Minh Khai trong tâm trí giới làm nghề là một thời hoàng kim rực rỡ với hơn 40 nhà sách nối tiếp nhau từ ngã sáu Cộng Hòa đến cầu Thị Nghè.

Trong dòng chảy đó, nhà sách Hương Trang là một trong những thương hiệu tiêu biểu. Từ một sạp sách nhỏ tại số 410 Nguyễn Thị Minh Khai, đơn vị từng bước mở rộng quy mô lên nhà sách ở số 416, phát triển dòng sách Phật giáo, thực dưỡng, phong thủy và tâm linh. Hiện tại, Hương Trang còn mở rộng sang lịch bloc, lịch tờ, in ấn và liên kết xuất bản.

Nhắc đến lịch sử ngành sách thành phố, giới xuất bản thường nói về nhóm "Đại - Cứ - Hòa - Sơn" như những người mở đường cho thị trường sách tư nhân sau thời bao cấp. Đó là ông Lê Nguyên Đại (Thời Đại), Nguyễn Hữu Cứ (Hương Trang), Vũ Đình Hòa (Văn Lang) và Nguyễn Đình Sơn (Hồng Ân). Họ được gọi là "đại gia" vì vai trò tiên phong trong việc hình thành thị trường sách phía Nam.

Mỗi người lựa chọn một lối đi riêng. Thời Đại kiên trì với sách hàn lâm và khảo cứu; Hương Trang phát triển dòng sách Phật giáo; Văn Lang mạnh về sách tổng hợp; Hồng Ân nổi bật với sách giáo khoa và tham khảo. Đặc biệt, cả bốn thương hiệu đều cùng hiện diện trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, góp phần định hình nơi đây thành "phố sách" nổi tiếng của thành phố.

Ông Lý Tấn Phước, đại diện nhà sách Hương Trang, nhớ lại: "Ngày đó, nhắc đến mua sách mới là người ta nghĩ ngay đến đường Nguyễn Thị Minh Khai. Đây là con đường mạnh nhất về lịch và sách của thành phố, tập trung gần như đầy đủ những thương hiệu lớn nhất lúc bấy giờ. Điều hay là các nhà sách không cạnh tranh theo kiểu triệt tiêu nhau, mà mỗi nơi đều chọn một hướng đi riêng, tạo nên sức sống cho cả một cung đường".

Ông Lý Tấn Phước, đại diện nhà sách Hương Trang, kể về hành trình của đơn vị từ một gian hàng sách nhỏ đến một nhà sách ở số 416 như hôm nay.

Ông cho biết điều đáng quý nhất không phải là doanh số, mà là tinh thần của những người làm sách thời kỳ này.

"Các bậc tiền bối như ông Lê Nguyên Đại hay ông Nguyễn Hữu Cứ đều xuất thân từ nghề giáo, làm sách bằng niềm tin rằng tri thức cần được lan tỏa. Có những người gắn bó với nghề hơn 40 năm, chấp nhận lợi nhuận không cao để giữ một dòng sách riêng. Đến hôm nay, nhiều thương hiệu đã không còn, nhiều nhà sách cũng thu hẹp quy mô nhưng những đơn vị còn ở lại đều mong tiếp tục gìn giữ bản sắc của con đường này như một phần ký ức văn hóa của TP.HCM".

Theo TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc NXB Trẻ - nguyên Phó giám đốc Đường sách TP.HCM, sự phát triển của văn hóa đọc, ngành sách không thể tách rời truyền thống đọc sách của người dân thành phố. Từ nhiều thập kỷ trước, việc đọc sách đã trở thành một phần trong đời sống thường nhật của nhiều tầng lớp, từ giới trí thức đến người lao động.

TS Quách Thu Nguyệt nhận định: "TP.HCM may mắn có một nền tảng rất tốt là truyền thống đọc và văn hóa đọc của người dân. Chính nền tảng đó tạo nên một thị trường đủ lớn để những người làm sách dám đổi mới, dám đầu tư và dám đi những con đường riêng. Đến hôm nay, thành phố vẫn là 'hàn thử biểu' của ngành xuất bản Việt Nam, từ sức đọc, xu hướng làm sách cho đến khả năng hội nhập của thị trường".

Di sản văn hóa giữa mạch lộ trăm năm

Nguyễn Thị Minh Khai còn là một trục di sản văn hóa - lịch sử dài gần 4 km, đi qua phường Sài Gòn, là ranh giới cho phường Xuân Hòa và phường Bến Thành, cho phường Bàn Cờ và phường Cầu Ông Lãnh.

Ít ai biết tiền thân của tuyến đường này chính là đường Thiên Lý phía Nam dưới thời chúa Nguyễn, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư trong công trình Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh.

Hệ thống đường Thiên Lý được hình thành từ năm 1748 khi quan điều khiển Nguyễn Tăng Doãn cho đắp con đường quan lộ đầu tiên nối thành Gia Định với các vùng phụ cận. Từ một tuyến giao thông huyết mạch của vùng đất phương Nam, con đường dần trở thành trục phát triển của đô thị Sài Gòn rồi TP.HCM suốt gần ba thế kỷ.

Không chỉ là "phố sách", đường Nguyễn Thị Minh Khai còn đi qua nhiều công trình lịch sử, trong đó có Dinh Độc Lập.

Theo từng giai đoạn lịch sử, con đường cũng nhiều lần thay tên đổi họ. Đường từng mang tên Chasseloup-Laubat, Hồng Thập Tự rồi Xô Viết Nghệ Tĩnh sau năm 1975 và chính thức mang tên chiến sĩ cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai từ năm 1991.

Dọc theo gần 4 km là mật độ di sản hiếm có của đô thị. Tiêu biểu là Trường THPT Lê Quý Đôn - ngôi trường trung học lâu đời nhất thành phố, được xây dựng từ năm 1874 - vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc cổ và từng là nơi học tập của nhiều trí thức, học giả nổi tiếng như chí sĩ Nguyễn An Ninh, giáo sư Trần Văn Giàu, học giả Vương Hồng Sển…

Không xa đó là mộ cổ họ Lâm trong Công viên Tao Đàn, công trình được xây dựng bằng hợp chất ô dước từ năm 1842 và được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Cùng với Dinh Độc Lập, Thảo Cầm Viên, Bệnh viện Từ Dũ, Sở Y tế TP.HCM hay các trường đại học lớn, tất cả tạo nên một không gian văn hóa - giáo dục - lịch sử hiếm nơi nào trong thành phố có được.

Không gian này cũng là nơi báo chí và xuất bản cùng hiện diện. Trên cùng một cung đường là trụ sở của HTV, VOV, VTV khu vực phía Nam, báo Sài Gòn Giải Phóng, Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM cùng hàng chục nhà sách lớn nhỏ. Sự kết nối giữa báo chí, xuất bản, giáo dục và di sản khiến Nguyễn Thị Minh Khai không chỉ là một tuyến giao thông, mà còn là một "trục tri thức" của TP.HCM, nơi nhiều thế hệ độc giả, nhà báo, nhà nghiên cứu và người làm sách đã gắn bó suốt hàng chục năm.

Giáp ranh Thảo Cầm Viên và Dinh Độc Lập, đường Nguyễn Thị Minh Khai còn có 2 di tích văn hóa - lịch sử chính thức, 2 công trình nằm trong danh sách kiểm kê di tích văn hóa - lịch sử (được xem như di tích cấp tỉnh) là Sở Y tế TP.HCM và văn phòng Bộ Tài chính ở TP.HCM.

Theo ông Trần Đình Ba, đây là giá trị cần được khai thác thêm để làm nổi bật bề dày lịch sử - văn hóa cho TP.HCM. Trong khi nhiều địa phương trên thế giới đã xây dựng thành công những "con phố sách", "khu phố xuất bản" hay "phố văn hóa" như một sản phẩm du lịch đặc trưng, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn chủ yếu được biết đến như một tuyến đường giao thông, thay vì một điểm đến văn hóa.

Phó giám đốc - Phó tổng biên tập NXB Tổng hợp TP.HCM cho rằng nếu được quy hoạch và quảng bá đúng hướng, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành một không gian văn hóa đặc sắc của TP.HCM.

“Chúng ta nên cố gắng duy trì, phát triển và định vị được những địa chỉ văn hóa gắn liền với xuất bản trên cung đường này. Không chỉ hỗ trợ về chính sách thuế hay mặt bằng cho các nhà sách, điều quan trọng hơn là quảng bá để công chúng biết đây là một địa chỉ văn hóa lâu đời của thành phố. Từ đó có thể hình thành những tour tham quan kết nối nhà sách, nhà xuất bản với Dinh Độc Lập, Thảo Cầm Viên, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố... để người dân và du khách vừa tìm hiểu lịch sử, vừa trải nghiệm văn hóa đọc”, ông nhận định.