Ra đời từ đầu thế kỷ XIX, thế giới của Austen là những gia đình quý tộc, những phòng khách sang trọng, những buổi khiêu vũ, những cuộc gặp gỡ và những lời cầu hôn. Nữ văn sĩ đã dựng nên một bức tranh sắc sảo về tình yêu, tiền bạc, địa vị, hôn nhân và thân phận con người.
Được xuất bản lần đầu năm 1811, trung tâm của câu chuyện là hai chị em Elinor và Marianne Dashwood, hai cô gái cùng lớn lên trong một gia đình có địa vị nhưng mang hai tính cách gần như đối lập.
 |
Sau cái chết của cha, gia đình Dashwood rơi vào cảnh khó khăn về tài chính và phải rời khỏi Norland, nơi từng là mái nhà của họ. Đối với những người phụ nữ trong xã hội Anh đương thời, tiền bạc và hôn nhân không đơn thuần là chuyện riêng tư.
Một cuộc hôn nhân tốt có thể đem lại sự bảo đảm cho cả cuộc đời; ngược lại, một lựa chọn sai lầm có thể đẩy người phụ nữ vào cảnh phụ thuộc và bất hạnh. Chính hoàn cảnh ấy khiến câu chuyện tình yêu của Elinor và Marianne trở nên gay cấn hơn nhiều so với một chuyện tình thông thường.
Elinor đem lòng yêu Edward Ferrars, một người đàn ông tử tế nhưng bị ràng buộc bởi gia đình và những hoàn cảnh phức tạp. Cô hiểu tình cảm của mình nhưng luôn cố giữ sự bình tĩnh, không muốn biến nỗi đau riêng thành gánh nặng cho người khác.
Marianne thì hoàn toàn khác. Khi gặp John Willoughby, cô nhanh chóng tin rằng mình đã tìm thấy người có thể thấu hiểu tâm hồn mình. Marianne yêu không dè dặt, đau cũng không che giấu. Nhưng rồi sự thật về Willoughby dần hé lộ, biến tình yêu tưởng như đẹp đẽ thành một trong những trải nghiệm đau đớn nhất cuộc đời cô.
Lý trí và tình cảm thực chất không phải cuộc chiến giữa lý trí và trái tim. Đó là hành trình đi tìm sự cân bằng giữa hai điều ấy. Austen dường như muốn nói rằng con người sẽ không thể sống trọn vẹn nếu thiếu tình cảm, nhưng cũng dễ tổn thương nếu để cảm xúc hoàn toàn điều khiển cuộc đời.
Ẩn sau câu chuyện của hai chị em Dashwood còn là một xã hội Anh đầu thế kỷ XIX được Jane Austen quan sát bằng đôi mắt vô cùng tinh tế. Tiền bạc, tài sản thừa kế, địa vị gia đình và những chuẩn mực xã hội len vào từng mối quan hệ.
Hôn nhân có khi được nhìn như tình yêu, nhưng cũng có lúc hiện ra như một cuộc thương lượng về tương lai. Qua những cuộc trò chuyện tưởng như nhẹ nhàng, Austen phơi bày lòng tham, sự ích kỷ, định kiến và thói đạo đức giả của con người.
Đặc biệt, bà cho thấy những giới hạn mà phụ nữ phải đối diện trong một xã hội nơi quyền tự chủ về kinh tế của họ còn rất hạn chế.
Sức sống ấy còn được chứng minh khi Lý trí và tình cảm nhiều lần được chuyển thể. Đặc biệt nổi tiếng là bộ phim Lý trí và tình cảm năm 1995 do đạo diễn Lý An thực hiện.
Emma Thompson viết kịch bản và đóng vai Elinor Dashwood, Kate Winslet đảm nhận vai Marianne. Hugh Grant vào vai Edward Ferrars, còn Alan Rickman thủ vai Đại tá Brandon. Bộ phim vừa giữ được tinh thần của tiểu thuyết vừa đem câu chuyện tình yêu của Austen đến với hàng triệu khán giả hiện đại.
Emma Thompson giành giải Oscar cho Kịch bản chuyển thể xuất sắc, trong khi bộ phim được đề cử nhiều hạng mục quan trọng, trong đó có Phim hay nhất. Tác phẩm cũng giành Gấu Vàng tại Liên hoan phim Berlin và BAFTA cho Phim hay nhất. Qua màn ảnh, những nhân vật từng sống trên trang giấy từ thế kỷ XIX lại một lần nữa bước vào đời sống văn hóa hiện đại.
 |
| Tác giả Jane Austen |
Sinh năm 1775 và qua đời năm 1817, Jane Austen chỉ sống 41 năm nhưng để lại một di sản văn chương có sức sống phi thường. Bà hoàn thành 6 tiểu thuyết lớn: Lý trí và tình cảm, Kiêu hãnh và định kiến, Mansfield Park, Emma, Tu viện Northanger và Thuyết phục.
Điều đáng kinh ngạc ở Austen là bà không cần những nhân vật quyền lực hay những biến cố lịch sử khổng lồ để tạo nên văn chương lớn. Bà chỉ cần một gia đình, một buổi khiêu vũ, một lời cầu hôn, một cuộc trò chuyện, rồi từ đó mở ra cả thế giới tâm lý con người.
Ngòi bút của Austen sắc sảo nhưng duyên dáng, hài hước nhưng không hời hợt. Bà có khả năng nhìn xuyên qua vẻ ngoài lịch thiệp của xã hội để phát hiện những ham muốn, định kiến và yếu đuối ẩn sâu bên trong mỗi con người.
Ngày nay, Jane Austen đã trở thành biểu tượng văn học toàn cầu. Các tác phẩm của bà được đọc, dịch, nghiên cứu và chuyển thể ở nhiều quốc gia.
Lý trí và tình cảm giữ một vị trí đặc biệt bởi đây là nơi những chủ đề lớn của nữ văn sĩ, tình yêu, hôn nhân, tiền bạc, địa vị và sự trưởng thành - đã được thể hiện từ rất sớm.
