Cảnh quan khu vực trung tâm đô thị Sài Gòn bao gồm đường Tôn Đức Thắng/bến Bạch Đằng - Hàm Nghi - Lê Duẩn - Đồng khởi - cùng hai con đường trung tâm là Lê Lợi và Nguyễn Huệ hội đủ cả các yếu tố trên sông nước, cây xanh, đường lớn, nhà đẹp, là khu vực lâu đời nhất của đô thị Sài Gòn thời Nguyễn (thành Gia Định 1790) và thời Pháp (từ giữa thế kỷ XIX).

Đây là “vùng lõi” của khu vực trung tâm thành phố (quận 1 và một phần quận 3 cũ).

Đường Tôn Đức Thắng/bến Bạch Đằng

Đây là con đường với cảnh quan bờ sông “trên bến dưới thuyền” dọc bến Bạch Đằng, điểm bắt đầu của các con đường lớn từ bờ sông đến khu trung tâm (Hàm Nghi, Nguyễn Huệ, Đồng khởi).

Trên con đường này có di tích Cột cờ Thủ Ngữ, có bến đò/phà Thủ Thiêm nổi tiếng một thời, có tòa nhà trụ sở Hải quan, khách sạn Majestic, khách sạn Riverside, Công trường Mê linh và tượng danh tướng Trần Hưng Đạo, Doanh trại Hải quân, Công xưởng Ba Son, hệ thống các công trình tôn giáo như Đại chủng viện Thánh Giuse, Dòng kín Cát Minh, Tu viện Thánh Phaolo...

Một góc bến Bạch Đằng năm 1904.

Đặc biệt, những hàng cây xanh hơn trăm năm trên đoạn đường này cũng như ở các con đường nhỏ gần đấy như Nguyễn Du, Nguyễn Trung Ngạn, Đồn Đất... làm nên một khoảng xanh rất đặc trưng “Sài Gòn”.

Nó hòa hợp tuyệt vời với những công trình tôn giáo còn khá nguyên vẹn ở đây, tạo nên không khí trầm mặc, bình yên, cổ kính giữa một đô thị sôi động đêm ngày.

Dưới lòng đất đường Tôn Đức Thắng còn ẩn chứa nhiều di tích khảo cổ học của cảng thị Bến Nghé. Những năm 1990 - 2000, khi một số công trình bắt đầu xây dựng trên đoạn đường này, Bảo tàng lịch sử Việt Nam - TP.HCM đã khảo sát tại đây và thu thập được những sưu tập gốm sứ độc đáo, có nguồn gốc từ nhiều nơi, nhiều loại hình kiểu dáng, từ lò quan đến lò bình dân...

Với lịch sử hình thành lâu đời và những di sản văn hóa trên mặt đất, dưới lòng đất như vậy, đường Tôn Đức Thắng mang đặc thù của cảnh quan trung tâm đô thị Sài Gòn, cần thiết phải được bảo tồn và hết sức cân nhắc khi “can thiệp” vào khu vực này.

Nếu xây cầu Thủ Thiêm từ con đường này chắc chắn sẽ phá hủy cảnh quan và ảnh hưởng lớn đến những công trình kiến trúc ở đây, cũng đồng nghĩa với việc xóa bỏ một phần lịch sử đô thị Sài Gòn!

Đường Lê Duẩn

Đây là con đường khá đặc biệt ở trung tâm thành phố, trong mọi giai đoạn nó đều là chứng nhân cho những sự kiện lịch sử quan trọng của Sài Gòn - Gia Định; đại lộ rộng lớn hai đầu có những công trình nổi tiếng được xây dựng vào thời gian sớm nhất của đô thị Sài Gòn: Dinh Thống Nhất khởi đầu là Dinh Thống đốc xây dựng năm 1868 và Thảo Cầm Viên năm 1864.

Tuy không dài nhưng có công viên cây xanh và nhiều kiến trúc rất đẹp, đó là đường Lê Duẩn; nơi có địa thế cao ráo nhất giữa rạch Thị Nghè và sông Bến Nghé, ít nhất từ thế kỷ XVII, khu vực nơi con đường này tọa lạc là vị trí quan trọng nhất vùng Gia Định xưa.

Đến năm 1869, con đường này xuất hiện trên bản đồ đô thị Sài Gòn. Khoảng 1891, đầu đường phía Thảo Cầm Viên dựng lên một trại lính với những dãy nhà kiến trúc ba tầng mái ngói, cầu thang bằng sắt bậc bằng gỗ, tường dày, hành lang có hàng lan can bằng sắt, phía trên trang trí hình vòm.

Các dãy nhà của trại lính bị cắt ngang bởi đường Đinh Tiên Hoàng sau thuộc về Đại học Y Dược và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, đến nay vẫn còn mang dáng dấp cũ.

Đường Lê Duẩn không chỉ có giá trị riêng nó mà còn làm tăng thêm giá trị toàn bộ cảnh quan xung quanh: công viên với những hàng cây cao vút kết nối đại lộ với những tuyến phố nhỏ nhắn bình yên như Alexandre De Rhodes, Hàn Thuyên, Nguyễn Văn Bình, Nguyễn Du, Phạm Ngọc Thạch, Nguyễn Văn Chiêm... Quảng trường Nhà thờ Đức Bà nối với bùng binh Hồ Con Rùa phía sau, mở ra đường Đồng khởi phía trước... Tất cả tạo nên không gian văn hóa vùng lõi đô thị Sài Gòn của thế kỷ XX.

Đường Lê Duẩn năm 1925.

Nơi đây, những ngày lễ hội cũng tập trung đông người nhưng không náo nhiệt ồn ào như đường Nguyễn Huệ, đường Lê Lợi mà lắng đọng, thâm trầm hơn.

Có thể coi đoạn đường Lê Duẩn từ Dinh Thống Nhất đến Quảng trường Công xã Paris và khu vực xung quanh Nhà thờ Đức Bà có ý nghĩa như khu vực Hồ Gươm ở Hà Nội, ai đến Sài Gòn cũng phải một lần đến nơi đây để cảm nhận một Sài Gòn xưa, cởi mở phóng khoáng mà tinh tế, lịch sự.

Đường Tôn Đức Thắng. Ảnh chụp năm 2019: Quỳnh Danh.

Từ đầu thế kỷ XXI, không gian cảnh quan khu vực này đã bị biến đổi, nhiều tòa nhà cao tầng đã mọc lên, xây dựng hết khuôn viên nên con đường như hẹp đi bởi những bức tường cao hai bên đường.

Tâm điểm là Nhà thờ, Bưu điện cũng bị vây quanh bởi nhiều cao ốc đồ sộ ốp kính màu hiện đại.

Việc xây dựng nhanh chóng trên tuyến đường Lê Duẩn đã làm mất đi khá nhiều dấu tích khảo cổ trong lòng đất, bởi vì từ cuối thế kỷ XIX, người Pháp đã tìm thấy ở khu vực này nhiều di vật ngàn năm thời tiền sử, chưa kể dấu tích của thành Quy, thành Phụng hàng trăm năm trước.

Còn tiếp...